فراتاب: لیلا زانا، متولد ۳ مه ۱۹۶۱ در سیلوان دیاربکر، یکی از برجستهترین کنشگران سیاسی کُرد در ترکیه است که مسیر زندگیاش در دل مبارزه با سیاستهای همگونسازی جمهوری ترکیه شکل گرفتف در فضایی که زبان کُردی بهعنوان مؤلفهی هویتی ممنوع و آموزش صرفاً به زبان ترکی اعمال میشد، زانا از همان کودکی با سرکوب ساختاری مواجه بود؛ وضعیتی که باعث ترک تحصیل زودهنگام او شد و او را به سمت کنشگری سیاسی سوق داد.
از حاشیه به مرکز قدرت
ازدواج او در ۱۴سالگی با مهدی زانا – شهردار وقت دیاربکر و فعال سیاسی – نهتنها پیوندی شخصی بلکه ورود به شبکهای از سیاستمداران کُرد بود که علیه سیاستهای انکار هویت کُردی مقاومت میکردند. پس از کودتای ۱۹۸۰ و حبس ۱۶ساله همسرش، لیلا زانا با یادگیری زبان رسمی کشور، از حاشیه اجتماعی به مرکز سیاستگذاری راه یافت و در سال ۱۹۹۱ بهعنوان نخستین زن کُرد به پارلمان ترکیه راه پیدا کرد؛ رخدادی که در تاریخ مشارکت اقلیتهای ملی این کشور نقطه عطف محسوب میشود.
سوگند به زبان مادری؛ شکستن تابوی هژمونی
لحظهای که زانا پس از ادای سوگند رسمی به ترکی، به زبان کُردی اعلام کرد: «برای همزیستی دموکراتیک ملتهای کُرد و ترک تلاش خواهم کرد» بهعنوان اقدامی نمادین علیه هژمونی زبانی دولت ثبت شد. این کنش زبانی، نظم نمادین پارلمان را بر هم زد و باعث واکنش تند نمایندگان ترک شد که او را «تروریست» و «تجزیهطلب» نامیدند؛ مفاهیمی که در گفتمان رسمی ترکیه برای سرکوب مطالبات هویتی بهکار میرود.
بازتولید قدرت و حذف اقلیتها
در سال ۱۹۹۴، تأسیس حزب دموکراسی با همکاری هاتیپ دیجله، اورهان دوغان و سلیم ساداک، تلاشی برای ایجاد فضایی نهادمند جهت بازنمایی مطالبات کُردها بود، اما دولت ترکیه آن را ممنوع اعلام کرد.
در همان سال، زانا به اتهام «نقض تمامیت ملی» و سخن گفتن به زبان کُردی در پارلمان به ۱۴ سال حبس محکوم شد؛ مجازاتی که ماهیت سیاسی آن بیش از هر چیز به مهار صدای اقلیتها در فضای رسمی اشاره دارد. او ۱۰ سال این حکم را تحمل کرد و نهایتا در ۲۰۰۴ آزاد شد.
جایزهای در تبعید
در ۱۹۹۵، پارلمان اروپا جایزه معتبر ساخاروف برای آزادی اندیشه را به او اعطا کرد؛ اقدامی که میتوان آن را بهرسمیتشناختن کنش او در گفتمان حقوق بشری اروپا دانست. با این حال، زانا تا آزادی در سال ۲۰۰۴ امکان دریافت حضوری جایزه را نداشت.
بازگشت به سیاست؛ کنشگری در میانه اصلاح و مقاومت
پس از آزادی، زانا با دبیرکلی «انجمن جنبش دموکراتیک» و بازگشت به پارلمان در ۲۰۱۱، کوشید میان گفتمان مقاومت کُردی و سیاستورزی اصلاحطلبانه در ساختار ترکیه پیوند برقرار کند؛ مسیری که همچنان با محدودیتها و احکام قضایی علیه او همراه است.
میراث زانا در سیاست معاصر
لیلا زانا امروز بهعنوان نماد مقاومت مدنی و بازتعریف نقش اقلیتها در ساختارهای اقتدارگرا شناخته میشود. جایگاه او در جنبشهای زنان و حقوق اقلیتها، مرزهای منطقهای را درنوردیده و همچنان در گفتمانهای دموکراسی و حقوق بشر الهامبخش است.
نویسنده شیما یوسفی از اعضای کلاس روزنامهنگاری فراتاب – دوره 16.
بازنشر این مطلب با ذکر منبع «فراتاب» بلامانع است.
