مقدمه: «این فرش که زینت درگه اشراف است / در صنعت و نقش خارج اوصاف است؛ تار و پودش ز هستی چند یتیم / رنگش ز رخ طفلک قالیباف است.» این چند سطر، تصویری شاعرانه اما تلخ از واقعیتی که در آن رنج کارگران، بهویژه کودکان، در پسِ شکوه ظاهری تولیدات ایرانی پنهان است. کوششی پژوهشی برای بازخوانی نخستین حرکتهای کارگری در ایران است. در این گزارش، از زاویه تاریخ اجتماع، شرایط زیست و کار کارگران، به معرفی و تحلیل این اثر میپردازم؛ زاویهای که تاریخ را نه از بالا، بلکه از سطح زندگی روزمره مردم عادی روایت میکند.
مشخصات کلی کتاب
- نام کتاب: «شوق یک خیز بلند»؛ نخستین اتحادیههای کارگری در ایران 1285-1320
- نویسندگان: جلیل محمودی و ناصر سعیدی
- انتشاراتی: نشر قطره
- سال انتشار: ۱۳۸۱
- تیراژ ۲۲۰۰ نسخه
- قطع: رقعی
معرفی نویسندگان
جلیل محمودی از پژوهشگران حوزه تاریخ اجتماعی ایران است که تمرکز آثارش بر بررسی تحولات صنفی و جنبشهای مردمی در دوره معاصر قرار دارد. نگاه او بیشتر معطوف به تحلیل اسناد و بازسازی روایتهای کمتر دیدهشده تاریخ است.
ناصر سعیدی نیز پژوهشگر تاریخ معاصر ایران است که در زمینه بررسی ساختارهای اجتماعی، سیاسی و تأثیر آنها بر زندگی اقشار مختلف فعالیت داشته است. همکاری این دو نویسنده سبب شده کتاب، علاوه بر روایت تاریخی، دارای انسجام تحلیلی و استناد دقیق باشد.
پیام و محتوای کتاب
اثر در هفت بخش تنظیم شده و با تکیه بر اسناد تاریخی، آمارهای رسمی، گزارشهای کنسولی، منابع پژوهشی داخلی و خارجی، روند شکلگیری نخستین اتحادیههای کارگری ایران را بررسی میکند. ساختار منظم کتاب و تقسیمبندی موضوعی آن، خواننده را گامبهگام با زمینههای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی شکلگیری جنبش کارگری آشنا میسازد.
کتاب در بخش اول به بررسی وضعیت ایران در اواخر قاجار و دوره استبداد پهلوی اول میپردازد. تصویری کلی از اوضاع جمعیتی و اقتصادی کشور ارائه میشود؛ به جمعیت ایران در سال ۱۲۹۰ حدود ۹ میلیون و ۱۴۳ هزار نفر بوده است. در بخش دوم، به کارگران صنایع سنتی و ماشینی اشاره میشود و آمار ۱۷ هزار کارگر صنایع ماشینی ذکر میگردد که ۵ هزار نفر آنان خارجی بودند.
بخش سوم تأثیرگذارترین قسمتهای کتاب است؛ جایی که شرایط کار و زیست کارگران توصیف میشود: ساعات کاری ۱۱ تا ۱۴ ساعته، دستمزدهای ناچیز، نبود امنیت شغلی و شرایط غیربهداشتی کارگاهها. کارگران شیلات شمال روزانه ۱۲ ساعت کار میکردند، کودکان ۶ تا ۱۴ ساله درکارگاههای قالیبافی بخش بزرگی از نیروی کار بودند. گزارشهایی از فوت بیش از ۲۰۰ کارگر شرکت راهسازی انزلی–تهران بر اثر بیماری در مدت سه سال ثبت شده است.
در بخشهای بعدی، به مهاجرت کارگران ایرانی به باکو، قفقاز و استانبول پرداخته میشود و آمارهایی از هزاران کارگر ایرانی در صنایع نفت باکو ارائه میگردد. بخش پنجم و ششم کتاب نقطه اوج آن است؛ جایی که نخستین اعتصابات و شکلگیری اتحادیهها بررسی میشود. از بستنشینی صیادان انزلی در ۱۳۲۴ قمری تا اعتصابات کارگران چاپخانهها، کارخانه برق امینالضرب، دباغخانههای تبریز و کارگران نفت جنوب، اعتصاب کارگران کارخانه وطن و اولین اعتصاب معلمان در دی ماه ۱۳۰۰ است.
تشکیل نخستین اتحادیه کارگران چاپ در سال ۱۲۸۵ و انتشار نشریه «اتفاق کارگران» به عنوان اولین ارگان کارگری، گامی مهم در تاریخ تشکلیابی بود. همچنین تأسیس شورای مرکزی اتحادیههای کارگری در سال ۱۳۰۰ با ۸۳۰۰ عضو، نشانرشد و آگاهی طبقاتی بود. اما در نهایت، با تصویب لایحه ضد مرام اشتراکی، سال ۱۳۱۰ در دوره رضاشاه، فعالیتهای اتحادیهای محدود و سرکوب شد. پیام اصلی کتاب، ثبت تلاش نسلی است که برای دستیابی به عدالت اجتماعی مبارزه کردند، هرچند این تلاشها با محدودیتهای شدید سیاسی مواجه شد.
چرا این کتاب را باید خواند؟
در وهله نخست آنچه توجه مخاطب را جلب میکند، نگاه مستند و آماری کتاب است. نویسندگان با ارائه ارقام دقیق از دستمزدها، ساعات کار، هزینههای زندگی، تصویری ملموس از دشواریهای معیشتی آن دوره ارائه میدهند به نظر میرسد، مطالعه این اثر برای کسانی که به تاریخ اجتماعی و مبارزات طبقه کارگر در ایران علاقهمندند، بسیار ضروری است.
نویسنده: سعدالله محمدی فعال در حوزه مطالعات جنبش کارگری و از اعضای مدرسه روزنامهنگاری فراتاب دوره 17.
بازنشر این مطلب با ذکر منبع «فراتاب» بلامانع است.
