فراتاب: بیان عزیزی، متولد شهر بانە و ساکن سنندج است. دارای مدرک دکترای حقوق بینالملل و هم چنین نویسندە، شاعر، پژو هشگر حقوق بشر و از فعالان شناخته شدهی حوزە زنان است وی همچنین در سال 1395 دبیر جایزە ادبی هنری «کال چرا» از مرکز فرهنگی و هنری کالچرا شین بودە و اولین جایزە ادبی کال بە زبان کُردی را در سە ژانر، شعر، داستان و رمان در زمستان سال 1403 برگزار کرد. مشروح این گفتوگو که محور آن بررسی وضعیت و شرایط زنان از منظر حقوقی و نیز فعالیتهای مدنی و در کنار آسیبشناسی و پیشنهاد راهکارهایی در این حوزه است، در ادامه خواهد آمد:
فراتاب: در ابتدا لطفا دربارە خودتان و زمینە فعالیتتان بگویید.چگونە وازکجا شروع کردید بە فعالیت در حوزە حقوق زنان؟
بیان عزیزی: فکر میکنم زمین جغرافیایی، تعهد و بستر دیدگاە سیاسی و آنچە بوردیو بە نام هبیستون میخواند و شاید هم جبرگرایی خیامی و البتە تجربە زیست هرکسی تا حدود زیادی، فعالیت یا آیندە او را رقم میزند، برای من پیشینە سیاسی خانوادە، موقعیت مکانی و زمانیام مسیر زندگی من را تعیین کرد. کسی مثل من هرگز نمیتوانست در حرفە مدلینگ و زیبایی، صنعت سینما، علوم ریاضی، تجارت و اقتصاد فرد موفقی شود. اما در فعالیتهای مرتبط با حقوق بشر میتوانست قدمی بردارد. من سالهای بسیاری را در کمپهای پناهندگان در مرزهای کشورهای خاورمیانە کار کردهام، در بیمارستانهای سوختگی مربوط بە زنانی کە اقدام بە خودکشی کردند در خانەهای امن زنان در اروپا و در دادگاهها نیز، هرچند در دانشگاە تدریس کردەام، در دانشکدەها و موسسات پژوهشی با تفکر لیبرالی کار کردم اما زمینە فعالیت و کار من هموارە در کنار فرودستترین طبقات جامعە بودە است. بیستویک سال قبل کارم را با ترجمە متون فمینیستی و تحصیل در علوم سیاسی و حقوق آغاز کردم.
فراتاب: نقش هویت کُردی و زن بودن در تجربەهای شما چە جایگاهی دارد؟ این دو هویت چگونە همپوشانی و تاثیرگذار بر زندگی و فعالیت شما داشتهاند؟
بیان عزیزی: هویت کُردی و زن بودن دو مقولە پیچیدە و چند بعدی هستند کە در تعامل با یکدیگر، تاثیرات عمیقی بر زندگی فردی و اجتماعی زنان کُرد دارند، زنان کُرد بە عنوان بخشی از جامعە کُردی، هویت فرهنگی خاصی دارند کە شامل زبان، آداب و رسوم و سنتهای خاص خود است، این هویت فرهنگی تاریخی میتواند بە شکلگیری احساس تعلق و هویت فردی آنها کمک کند، زنان کُرد نقشهای مهمی در حفظ و انتقال فرهنگ و سنتهای خود ایفا میکنند و همزمان منتقد آن بخشی از هویت فرهنگی هستند کە جایگاە انسانی آنها را تضعیف میکند. در طول تاریخ در جغرافیای وسیع میزوپوتامیا کە کردستان کنونی نیز در آن قرار گرفتە بود، جایگاە ایزدبانوان بە عنوان منشا و منبع دانایی، روشنایی، باروری، موسیقی، آب و زندگی غیرقابل انکار است. هویت زن کُرد با رویکرد فمینیستی کە بە بررسی چالش ها و مسائل خاص زنان کُرد می پردازد ،نشان می دهد در جوامعی کە با ظهور سرمایە داری ،قرائت های افراطی ازدین و هجوم مرد سالاری دچار یک اضمحلال تاریخی می شوند ودست بە ایجاد ایدوئو لوژی،سیستم حقوقی ،ابزارها و مناسبات ضد زنان میزنند، ما شاهد تشکیل هویت زنانەای هستیم کە سرکوب شدە ودچار ترسهای متعدد میشود و حضور کمرنگی در اجتماع دارد·هویت زنان قدرتمند یک زن کُرد ازیک طرف با دیگر زنان بە واسطە جنسیت یکسان است و از طرفی دیگر با توجە بە تاریخ برابریخواهی و مبارزات اجتماعی و سیاسی زنان در کردستان دارای تفاوتهای قابل توجهی با دیگر زنان در دیگر نقاط جغرافیای است· زنان کُرد هم اکنون دارای تجربیات مشترکی از تبعیض و نابرابری هستند کە ناشی از ترکیب هویتهای قومی و جنسیتی و ستم مضاعف بر آنهاست در واقع نظریە اینترسکشنالتی کە هویتهای چندگانە آنان را تشریح کردە و راهها و ابزار سرکوب آنان را نیز تئوریزە میکند· این تجربیات میتواند بە شکلگیری همبستگی و اتحاد میان زنان کُرد منجر شود و بە آنها کمک کند تا در برابر چالشها مقاومت کنند و هویت مشترکی را برایشان بە وجود بیاورد·
فراتاب: ازنظر شما تبعیض ساختاری در جامعە ایران و از جمله در کردستان ایران چگونە ایجاد شده است؟ چە شاخصها یا نشانەهایی را برای آن میبینید؟
بیان عزیزی: ماهیت پیچیده و پارادوکسیکال نابرابری در بخشهای مختلف جامعهٔ ایران و وجود این تبعیض ساختاری در کردستان نیازمند رویکردها ومدلهای نظری است که نه فقط به ابعاد و دلالتهای عینی و ملموس موضوع، بلکه با طرح پرسشهایی از جنس «چرایی»، «چیستی» و «چگونگی» این تبعیض، به زوایای مختلف آن بیپردازد. تئوریهای بسیاری دراین بارە وجود دارد کە مسالە تبعیض ساختاری را تحلیل میکند. در خصوص عوامل مؤثر در نابرابری و تبعیض منطقهای میتوان گفت که این مسالە، ریشه در عوامل مختلفی از جمله موقعیت جغرافیایی، اقتصاد تجمعی، تفاوتهای منطقهای در سرمایهگذاری، سرمایه انسانی و فیزیکی و مهمتر از همه، تداوم تصمیمات، سرمایهگذاریها و انتخابهای گذشته حکومتی دارد. در واقع، مجموعهٔ وسیعی از تصمیمات مربوط به سیاستها و هزینههای حوزهٔ توسعهٔ اقتصادی، از جمله سرمایه گذاری و اقتصاد مولد، برنامههای انتقال شبکهٔ امنیت عمومی، حمایتهای بازار کار، به شکلگیری نابرابری کمک کرده است و نهتنها روندهای ساختاری بلکه گسستهای ساختاری نیز ممکن است منجر به اختلافات جدیدی بین مناطق شود که بر توسعهٔ منطقهای تأثیر میگذارد. عوامل جغرافیایی و نهادی از دیگر عوامل مهم نابرابری منطقهای هستند. نابرابریهای جغرافیایی ممکن است به تفاوتهای نهادی مربوط باشد. همچنین دسترسی به بازار در توسعه و نابرابری منطقهای مهم است. در کردستان بسیاری از برنامههای اقتصادی معطوف به گذشته است در واقع با دید امنیتی به مسائل مهم این مناطق نگریسته میشود.
فراتاب: بە نظر شما زنان کُرد در مقایسه با زنان دیگر مناطق ایران، چه چالشها و موانع ویژهای در مسیر حقوق و آزادیهایشان دارند؟
بیان عزیزی: زنان کُرد در ایران با چالشهای چندگانهای مواجه هستند که ترکیبی از تبعیض جنسیتی و اتنیکی و دینی مذهبی است. انحصار فرصتهای شغلی برای مرکز یکی دیگر از موانع مهم برای دسترسی بە حقوق برابر در کنار دیگرموانع عمومی اشتغال زنان است. زنان کُرد با محدودیتهای مضاعف در دسترسی به مشاغل دولتی و حساس مواجه هستند. با توجه به کمبود موانع مختلف شغلی، این گروه زنان دارای کمترین فرصتهای شغلیاند. موقعیت اقتصادی-اجتماعی زنان در این مناطق با چالش جدی روبروست. در واقع ما با زنانه شدن فقر در بسیاری از مناطق روبرو هستیم. فقر و محرومیت منطقهای مساله جدی است زیرا که استان کردستان از نظر اقتصادی از مناطق محروم کشور محسوب میشود که این فقر عمومی بر زندگی زنان تأثیر مستقیم دارد. علاوه بر موانع عمومی، زنان کُرد اغلب با بررسیهای امنیتی بیشتر برای ورود به برخی از رشتههای خاص در دانشگاه یا جایگاه شغلی مواجه میشوند. زنان فعال کُرد در حوزه مدنی و اجتماعی، خاصه در حوزههای فرهنگی و اجتماعی، تحت نظارت امنیتی بیشتری قرار دارند.
فراتاب: تبعیضهای دوگانه بر اساس جنسیت و قومیت، چه تأثیری بر وضعیت روانی، اجتماعی و اقتصادی زنان کُرد دارد؟
بیان عزیزی: درماندگی آموخته شده جمعی (Learned Helplessness) یک مفهوم روانشناختی است که به حالتی اشاره دارد که در آن افراد به دلیل تجربیات منفی مکرر، احساس ناتوانی و بیکسی میکنند و به این نتیجه میرسند که هیچ کنترلی بر وضعیت خود ندارند. این پدیده میتواند به ویژه در مورد زنان، به دلیل تبعیضهای جنسیتی و اجتماعی، تأثیرات عمیقی داشته باشد. این پدیده به صورت عمومی نیز قابلیت انتشار دارد. تبعیضهای مبتنی بر جنسیت، اتنیک و مذهب منجر به بروز و گشترش این پدیده روانی در میان زنان می شود. زنان پس از مدتی احساس ناتوانی می کنند و عاملیت فردی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و روانی خود را از دست میدهند. این پدیده صورتهای گوناگونی دارد خاصه آنکه زنان کُرد به دلیل تبعیضهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، تجربیات منفی مکرری را تجربه کنند. این تجربیات میتواند شامل تبعیض در محل کار، خشونتهای خانگی، یا عدمدسترسی به فرصتهای آموزشی و مشارکت سیاسی باشد. این تجربیات میتواند به احساس ناتوانی و درماندگی منجر شود. زنان کُرد به دلیل تبعیض و نابرابریهای سیاسی اجتماعی، احساس می کنند که هیچ کنترل یا عاملیتی بر زندگی فردی و اجتماعی خود ندارند. این احساس ناتوانی میتواند به کاهش اعتماد به نفس و خودباوری عمومی منجر شود و آنها را از تلاش برای تغییر وضعیت خود بازدارد.
فراتاب: از نظر شما مهمترین راهکارها و استراتژیهایی که میتواند به کاهش تبعیض ساختاری علیه زنان در ایران و بخصوص زنان کُرد کمک کند، کدامند؟
بیان عزیزی: اصلاح قوانین تبعیضآمیز و بازنگری در قوانین و مقرراتی که مانع مشارکت برابر زنان در جامعه میشود، از جمله قوانین مرتبط با خانوادە، قوانین مربوط به حقوق فردی، اشتغال، تحصیل، قوانین مرتبط با مجازات و حقوق کیفری و همچنین فعالیتهای اجتماعی بە صورت مشترک خواستە بسیاری از زنان ایران است کە سالهاست مطالبە میشود. سرنوشت لایحە حفظ کرامت و حمایت از زنان در برابر خشونت، یکی از مهمترین موارد مشهود در این حوزە است. ایجاد سازوکارهای نظارتی، تشکیل کمیسیونها و نهادهای مستقل برای نظارت بر رعایت حقوق زنان و بررسی شکایات تبعیض میتواند در زمینه عدالت جنسیتی بسیار موثر باشد. در زمینە حقوق زنان کُرد نیز میتوان بە تدوین سیاستهای مثبت، اعمال تبعیض مثبت در استخدام، تحصیل و دسترسی به خدمات برای جبران محرومیتهای تاریخی و اقلیمی و اتنیکی در کردستان برای زنان اشارە کرد کە از مهمترین اولویتهاست. راهکارهای آموزشی و فرهنگی به عنوان مثال حمایت از تولید و انتشار آثارفرهنگی، ادبی و هنری زنان کُرد و گنجاندن فرهنگ کُردی در برنامههای آموزشی میتواند راه را بر تنگ نظری در حوزه فرهنگی ببندد·
فراتاب: نقش نهادهای مدنی، سازمانهای مردمنهاد و فعالان زن در مقابله با این تبعیضها چقدر مؤثر بوده است؟
بیان عزیزی: نهادهای مدنی، سازمانهای مردمنهاد و فعالان زنان کُرد نقش بسیار مهمی در مقابله با تبعیضها و نابرابریهای اجتماعی ایفا کردهاند. این نهادها و فعالان با تلاشهای خود به ترویج حقوق زنان، افزایش آگاهی عمومی و ایجاد تغییرات مثبت در جامعه کمک میکنند. در حال حاضر استان کردستان دارای حدود ۵۴۶ سازمان مردم نهاد است که در حوزه محیط زیست، حقوق زنان و کودکان، جامعه مدنی، کارآفرینی و ورزش وامور جوانان فعالیت دارند. از لحاظ کیفیت و کمیت، در سطح کشور این آمار قابل توجه است. در رابطه با امور و مسائل زنا ن میتوانم با توجە بە تجربه کاری بیش از یک دهە خود و دیگر همکارانم بە این نکات اشارە کنم:
آگاهیبخشی و آموزش، حمایت از زنان آسیبدیده، مشارکت در سیاستگذاری، ایجاد شبکههای حمایتی، مبارزه با تبعیضهای فرهنگی و ایجاد تأثیرات مثبت بر جامعه.
فراتاب: به نظر شما رسانهها و فضای عمومی چگونه میتوانند در افزایش آگاهی و تغییر نگرشها نسبت به حقوق زنان و از جمله زنان کُرد نقشآفرینی کنند؟
بیان عزیزی: استراتژیهای رسانهای در زمینە روایتگری انسانی نقش کلیدی دارند. به جای تکیه بر آمار و ارقام صرف، ارائه داستانهای شخصی و تجربیات زنان کُرد که مخاطبان بتوانند با آنها ارتباط عاطفی برقرار کنند میتواند راهگشا باشد.
نمایش تنوع، زیستی و عاملیت زنان کُرد یکی دیگر از موارد مهم است. نشان دادن زنان کُرد در نقشهای مختلف -از کارآفرین و هنرمند تا دانشمند و فعال اجتماعی- نه صرفاً به عنوان قربانی یا فردی منفعل. سالهاست ما با تصویر کلیشهای زنان کُرد در روستا در کنار دامها یا کنار فرزندان مواجه هستیم. این همان تصویر خنثی و منفعلی است که به خصوص رسانههای رسمی آن را بازتولید کردهاند. رسانههای سنتی همچون صدا و سیما و رادیو میتوانند تولید مستندات، گزارشهای ویژه و برنامههای گفتگومحور را که به مسائل زنان کُرد بپردازد به تیمهای تخصصی و آکادمیک محول کنند اما متاسفانه گذر از فیلترهای مختلف برای مسئولان مربوطه مهمتر از وجه علمی و واقعی زیست کنونی زنان است. در حوزه مطبوعات میتوان به این مورد اشاره کرد که اختصاص فضای منظم در روزنامهها و مجلات برای پوشش موضوعات مربوط به زنان کردستان حیاتی است. رسانههای محلی میتوانند و باید که مسائل را از نزدیک پوشش دهند کە متاسفانە گاه با سانسور و محدودیت مۆاجە هستند. فضای عمومی غیررسمی نیز از طریق اپلیکیشنهای مجازی و حوزه دیجیتال نقش بسیار مهمی در باز نمودن وضعیت زنان و تغییر نگرش در عاملیت آنها برعهده دارد. پادکستها و ویدیوکستهای مختلف که توسط افراد حرفهای تولید میشود با محتوای صوتی و تصویری که بتواند به عمق موضوعات مرتبط با زنان کُرد پردازد؛ نقش عمدهای بر عهده دارد اما محدودیت سرمایه گذاری در این بخش راه را بر تولید محتوا بسته است. پلتفرمهای تعاملی شاخه دیگری هستند که با ایجاد فضاهای متفاوت برای گفتگو و تبادل نظر بین مخاطبان مختلف نقش مهمی بر عهده دارند اما باز هم محدودیتهای ناشی از بستر اینترنتی و فیلترهای مختلف و دیگر محدودیتها از چالشهای پیش روی آنهاست·
گفتوگو از بیان قمری از اعضای مدرسه روزنامهنگاری فراتاب
بازنشر این مطلب با ذکر منبع «فراتاب» بلامانع است.
