فراتاب - اردشیر پشنگ: این روزها پیش و بیش از آنکه عنوان «اودیسه» فیلم پر سر و صدای تازه کریستوفر نولان توجهات را به خود جلب کند، این گوشوارههای گرانبها و پرظرافت «زندایا مری» بازیگر نقش الهه آتن در این فیلم است که در کانون توجهات و حواشی مختلف قرار گرفته است؛ چرا که خیلی زود توسط متخصصین آشکار شده این گوشوارههای بینظیر و چشمنواز در اصل بخشی از میراث غارت شده دژ زیویه در کردستان ایران با قدمتی دستکم سههزار ساله است، گوشوارههایی که در روزگارانی بسیار دورتر از امروز بر گوش ملکهای ایستاده بر برج و باروهای قلعه زیویه، چشمها را به خود خیره کرده بود!
توجه ناگهانی بینالمللی در رسانهها و شبکههای اجتماعی به این موضوع فرصتی کمنظیر برای جامعه و فعالان متخصصین مدنی و مسئولان کشور فراهم کرده تا بطور رسمی و جدی پرونده استرداد میراث گرانبهای غارتشده زیویه به کشور را کلیک زنند، گزارش پیشرو ضمن نگاهی به اهمیت و جایگاه تاریخی زیویه از همین منظر به این موضوع پرداخته است.
قلعه زیویه در حدفاصل شهرهای سقز و دیواندره در استان کردستان قرار دارد، دژی تاریخی که در زمان امپراتوریهای بزرگ ایران باستان دارای موقعیتی استراتژیک بوده و تخمین زده میشود در حدود سالهای 800 یا 700 پیش از میلاد ساخته شده است و طی دورههای مختلف حاکمان متفاوتی از مانائیها، سکاها، مادها و ... در آنجا مستقر و بر منطقه حکمرانی کردهاند.
در برخی متون باقیمانده از عهد باستان از جمله کتیبههای بابلیها و آشوریها با نامهایی همچون «زیبیه»، «ایزیبیا»، «ایزیرتو» و ... به این دژ اشاره شده است. همچنین بر اساس یکی از نوشتههای هرودت ،مورخ شهیر یونانی در قرن 5 پیش از میلاد، گفته میشود قلعه زیویه برای دیاکو ،موسس سلسله ماد نخستین پادشاهی فراگیر در ایران، ساخته شده است.
ماناها در تاریخ
در دایرهالمعارف بزرگ اسلامی در خصوص ماناییها و زیویه این چنین نوشته شده است:
«ماناها، اقوام حوری زبان غیرآریایی ساکن فلات ایران بودند که احتمالاً از هزاره دوم پیش از میلاد در غرب ایران حضور داشتند؛ آنها از اوایل هزاره اول پیش از میلاد حکومت محلی تشکیل دادند و تا پایان سده هفتم پیش از میلاد استقلال خود در شمال غرب ایران را حفظ کردند. ... حدود قلمرو مانا را از شمال به اورارتو (کوه سهند و ارتفاعات بزغوشداغ)؛ از غرب تا آشور (کوههای سرحدی ایران و عراق امروزی)؛ از شرق تا ماد (به مرکزیت همدان امروزی) و از جنوب تا حدفاصل مریوان به دهگلان مشخص کرد. بدین ترتیب، در مرزهای سیاسی ایران امروز، محوطههای باستانی قابل توجهی از ماناها باقی مانده که یکی از مهمترینهایشان محوطه زیویه در 55 کیلومتری جنوب غربی سقز در استان کردستان است.»
معنی زیویه
گفته میشود لغت زیویه در اسناد آشور به عنوان منطقه امن ماناها ذکر شده که نخستینبار توسط سارگون در سال 716 ق.م. از آن نام برده شده است.
از نظر لغوی در زبان کُردی «زیو» به معنی نقره و «زیوان» به معنای نگهبان مزار و مکان مقدس به کار برده میشود.
در فرهنگ دهخدا در باب کلمه زیویه اینطور نوشته شده است: «زیویه. [زی وی َ] (اِخ) دهی از دهستان گلتپه فیضاﷲبیگی است که در بخش مرکزی شهرستان سقز واقع است و 300 تن سکنه دارد.» لازم به ذکر است دستکم 11 روستای دیگر در کردستان و آذربایجانغربی نیز نام مشابه و یا نزدیک به زیویه دارند!
سقوط و محو شدن زیویه
به نظر میرسد تا چند صد سال پس از ماناها و مادها، دیگر حکام محلی از این قلعه برای حکومت خود استفاده کردهاند اما وقوع کشو قوسها، تغییر و تحولات سیاسی و نیز حادث شدن حوادث طبیعی مختلف، باعث کماهمیت شدن این قلعه و به زیر خاکِ فراموشی رفتن آن میشود.
سر بر آوردن زیویه از زیر خاک
پس از قرنهای متمادی و درست در قرن بیستم میلادی (سال 1325 خورشیدی – 1946م) در اثر بارش سنگین باران بطور کاملا اتفاقی بخشهایی از تپه زیویه فعلی فرورریخت و دیوار و سازههای این قلعه تاریخی نمایان و توسط چوپانان و مردم محلی رویت شد.
غارت گسترده زیویه
متاسفانه در همان زمان به دلیل ضعف ساختار اداری (حکومت پهلوی دوم) این گنجینه مهم و کهن مورد تاراج گسترده قرار گرفت و در ابتدا به مدت حداقل 8 سال در اختیار تجار و کاوشگران عتیقه از جمله «ایوب ربالنوع» کاوشگر یهودی قرار داده شد که به مدت 7 سال بیش از آنکه در فکر کشف و حفظ آثار کشف شده باشد بدنبال یافتن بیشتر و سریعتر آثار مدفون، قاچاق و فروش آنها بود.
ماحصل کار ایوب و گروهش ایجاد تخریبهای جبران ناپذیر به این سازه باستانی بود و طی آن مدت صدها قطعه (گفته میشود 600 قطعه) ساخته شده از طلا، نقره، عاج، سفال و ... را به دلالان داخلی و خارجی و موزههایی نظیر متروپولیتن در نیویورک، لوور در پاریس، و بریتیش میوزیوم در لندن بطور غیرقانونی فروخت؛ صد البته که بسیاری از مقامات حکومتی و امنیتی وقت در این تاراج ویرانگر تاریخی نقش و دست داشتند.
ایوب ربنو با پالتو سفید
ثبت ملی زیویه
در حالی که تپه تاریخی زیویه در اواسط دهه 1320 خورشیدی کشف و از همان ابتدا مورد بررسی قرار گرفت و مشخص بود یک سایت پرارزش و مملو از اشیای گرانبهای تاریخی است اما تازه دو دهه بعد و پس از آن که بسیاری از آثار آن به غارت رفت، یعنی در دی 1346 با شماره ثبت 762، به عنوان یکی از آثار ملی ایران ثبت شد!
بنای باقیمانده دژ زیویه
روزنامه شرق در گزارشی در این خصوص چنین نوشته است: «تپهای منفرد و به ارتفاع بیش از 100 متر در زمینی به ابعاد 118 در 45 متر. جبهه جنوبی این تپه به صورت دیواره صخرهای که صعود آن بدون تجهیزات کوهنوردی تقریبا غیرممکن است. جبهه شمالی تپه نیز شیب تندی دارد و دو جبهه شرقی و غربی از شیب کمتری برخوردارند.
بخشهای مهم برجایمانده این قلعه عبارتاند از راهپله سنگی، بخش ورودی، راهپله ستوندار، حیاط سنگفرش، اتاقها، انبارها و تالار ستوندار. از برج و باروی قلعه به جهت ریزش کامل آن اثری بر جای نمانده است. راهپله سنگی در بیرون فضای قلعه و دامنه شرقی تپه ایجاد شده است و به دروازه ورودی قلعه منتهی میشود. بنای مهم این بخش را تالار ستونداری به طول 48 و عرض باقیمانده 23 متر تشکیل میدهد که در جهت شرقی-غربی روی سکوی خشتی کشیده شده است.»
حال چه باید کرد؟
پرواضح است که فیلم نولان و گوشوارههای مشهور بر گوش زندایا حساسیت جامعه جهانی در قبال حفظ و حراست از اشیای باارزش و باقیمانده از قلعه زیویه را به عنوان بخشی از میراث جهانی بشر را برانگیخته است و این موضوع فرصتی قابل توجه در اختیار مسئولان کشور بطور خاص وزیر میراث فرهنگی و نیز مسئولان و دغدغهمندان در استان کردستان قرار داده است. در این زمان لازم است تا با تشکیل یک کارگروه منسجم شامل وکلا، رسانهها، دیپلماتها، باستانشناسان و ... اقدامات لازم برای بازگرداندن گنجینه بزرگ غارت شده زیویه به محل اصلی آن در کردستان و موزه سنندج شروع کنند.
مسالهای که با توجه به رویههای پیشین وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ایران در بازگرداندن الواح دوره هخامنشی (از دانشگاه شیکاگو)، محموله خوروین از بلژیک و نیز تجربیات مصریها در پروندههای موفق استرداد اشیاء باستانی اهرام ثلاثه و بازگرداندن این اشیای غارت شده از موزههای غربی کاملا شدنی است اما نیازمند پیگیری حرفهای و جدی و تشکیل تیمی از متخصصین در سطح بینالمللی دارد.
راهکارهای استرداد
برای استرداد اشیای تاریخی که یا مورد سرقت قرار گرفته و یا در گذشته و بر اثر فشارهای سیاسی و... توسط کشوری دیگر تصاحب شدهاند در زمان فعلی روش و روند مشخصی وجود دارد روند کلی شامل چهار بخش مختلف است:
- شناسایی و مستندسازی
- تشکیل پرونده حقوقی
- رای دادگاه و توافق
- انتقال ایمن و تحت بیمه
قطعا وقتی موزههای سنندج و یا خود سایت تاریخی زیویه با اشیای گرانبهای تاریخیاش آراسته و تجهیز شود، شاهد افزایش سفرهای توریستی و رونق بیش از پیش صنعت گردشگری و جذب درآمدها و سرمایه گذاریهای داخلی و خارجی میشویم تا شاید دیگر نام استانهایی مانند کردستان، کرمانشاه، آذربایجانغربی و ایلام که مملو و غنی از آثار متعدد و با ارزش تاریخیاند را در لیست استانهای پرفلاکت و دچار بدبختی در ایران نبینیم!
لذا در این زمان نخستین هدف میتواند بازستاندن این گوشوارههای زیبا و مشهور از موزهداران لندنی و برگرداندن و قراردادنش در موزه سنندج باشد.
نقش مهم ما شهروندان عادی
پروسه استرداد اشیای تاریخی و عتیقه به یغما رفته، یک پرونده عادی و ساده نیست، هم زمانبر و هم پیچیده و هم بعضا پرهزینه است خاصه آنکه پای میلیونها دلار، قاچاقچیان، لابیهای پرنفوذ در پشتپرده، کیفیت و میزان روابط دیپلماتیک و نیز امکانات، اراده و توان و تخصص مقامات ملی و محلی در میان است؛
اما به رغم اینها کار نشدنی نیست و اتفاقا در زمان و شرایط فعلی با استفاده از شبکههای اجتماعی، آگاهیبخشی عمومی و افزایش حساسیت افکار عمومی چه در سطح محلی و ملی و چه در سطح بینالمللی میتوان به موفقیت آن خوشبین بود پروندههای موفق استرداد کشورهای مختلف نیز موید همین امر است.
ما میتوانیم از طریق طرح درخواست به طرق مختلف در فضای مجازی و واقعی و سپس طرح پرسش و پیگیری از مسئولان مربوطه اعم از رئیسجمهور، معاونینش، وزیر میراث فرهنگی و گردشگری، استاندار کردستان و مدیرکل میراث فرهنگی این استان نخستین و مهمترین گام را برای شروع این پروژه جدی به عنوان مطالبهای ملی برداریم.
تجربههای امیدبخش جامعه مدنی
نکته امیدبخش برای موفقیت در این مساله، تجارب موفق جامعه مدنی کشور و بخصوص جامعه مدنی و متخصصین و دغدغهمندان متخصص در کردستان و غرب کشور در ملیکردن و حتی جهانیسازی بعضی موضوعات از جمله «ثبت جهانی منظر فرهنگی هورامان» است پروژه موفقی که ثبت آن در یونسکو به عنوان میراثی برای کل بشریت در سال 1400 بدون نقش و تاثیر آنها امکانپذیر نبود. امری که خوشبینی برای موفقیت پروژه بازگرداندن میراث غارتشده زیویه را پررنگ میکند.
مسئولان مرتبط برای استرداد میراث غارتشده زیویه
بنده بالشخصه جدای از نوشتن این گزارش و اعلام آمادگی به عنوان مسئول رسانه فراتاب جهت انتشار گزارش، اخبار، دیدگاهها و خواستههای عمومی برای بازگرداندن اشیای تاریخی دژ زیویه، از برخی مسئولان مرتبط با موضوع از جمله
- مسعود پزشکیان ،رئیسجمهور،
- عبدالکریم حسینزاده ،معاون توسعه روستایی رئیسجمهور،
- سیدرضا صالحی امیری ،وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی
- آرش لهونی ،استاندار کردستان،
درخواست توجه، در دستور کار و پیگیری قرار دادن این موضوع که دارای اهمیت و اعتباری حتی بینالمللی است را دارم.
نویسنده: اردشیر پشنگ، سردبیر گروه رسانهای فراتاب
بازنشر این مطلب با ذکر منبع «فراتاب» بلامانع است.
