فراتاب: لیلا زانا، سیاستمدار برجسته کُرد در ترکیه، نمادی از مبارزات مدنی و حقوق بشری در این کشور است. او که در سال ۱۹۶۱ در دیاربکر (آمد) متولد شد، در دهه ۱۹۹۰ میلادی با انتخاب شدن به عنوان اولین زن کُرد در پارلمان ترکیه به شهرت رسید؛ اما ادای سوگند او به زبان مادریاش در مجلس، منجر به بازداشت و حبس طولانیمدت او شد. زانا که به دلیل فعالیتهای مسالمتآمیز خود جایزه حقوق بشر ساخاروف را دریافت کرده است، دهههاست به عنوان یکی از چهرههای شاخص در تلاش برای حل دموکراتیک مسئله کردها در ترکیه و گذار از تقابلهای مسلحانه به سوی دیالوگ سیاسی شناخته میشود. گزارش پیشرو به بررسی نقاط عطف و مهم زندگی این مبارز سیاسی برجسته اختصاص یافته است.
1961_ تولد در دیاربکر (آمد)
لیلا زانا در 3 مه 1961 در سیلوان در استان دیاربکر (آمد) در کردستان ترکیه متولد شد. او مدرسه را در دوران ابتدایی رها کرد چون نمیتوانست زبان آموزش ترکی را بفهمد و به دلیل ممنوعیت زبان کُردی در ترکیه به زبان مادریاش هم حق تکلم نداشت!
1975_ ازدواج در 14 سالگی
لیلا در سن 14 سالگی با پسر عمویاش مهدی زانا که 20 سال از خودش بزرگتر بود زندگی مشترک را تشکیل داد.
1980_ کودتای نظامی
مهدی زانا که شهردار دیاربکر (آمد) بود بعد از کودتای نظامی 1980 توسط نظامیان کودتاچی بازداشت و برای 16 سال راهی زندان شد، اتفاقی که تاثیر بسزایی در مسیر زندگی و مبارزات لیلا گذاشت.
1991 - ورود به پارلمان و سوگند به زبان کُردی
لیلا همزمان با تحصیل فرزندانش زنان ترکی را یاد گرفت و بلافاصله فعالیتهای سیاسی خود را آغاز کرد. درسال 1991 او اولین زن کُردی شد که به پارلمان ترکیه انتخاب شد. اما نقطه عطف این انتخاب در لحظهای بود که سوگندش را به زبان مادریاش قرائت کرد و گفت: «من میخواهم در راستای اینکه دو ملت کُرد و ترک در یک نظام دمکراتیک باهم زندگی کنند تلاش کنم». در هنگام سوگند یادکردن لیلا زانا مجلسیان ترک با داد زدن، او را تروریست خواندند و خواستار دستگیری او شدند. اما به خاطر نماینده بودن مجلس حکومت نتوانستند تا 3 سال او را زندانی کند.
1994_ تاسیس حزب جدید
در سال 1994 به همراه سه قانونگذار کُرد از جمله «هاتیپ دیجله»، «اورهان دوغان» و «سلیم ساداک» حزب تازه «بنای دمکراسی» را تاسیس نمودند اما در همان آغاز کار ممنوع الفعالیت شدند.
1994_ اولین حکم زندانی لیلا زانا
در سال 1994 به دلیل سوگند ایراد کردن به زبان کُردی و زدن اتهاماتی تروریستی به او توسط دادگاه ترکیه به 14 سال حبس محکوم شد.
1995_ برنده جایزه ساخاروف
لیلا زانا در سال 1995 از جانب پارلمان اروپا برنده جایزه ساخاروف شد جایزهای که تا سال 2004 که از زندان آزاد شد موفق به دریافت آن نشد.
1995_1998_کاندیدای جایزه صلح نوبل
در زمان حبس در زندانهای ترکیه، توسط نهادها و نمایندگان پارلمانهای اروپایی نامزد شد اما موفق نشد این جایزه را کسب کند در عین حال طرح نام او باعث توجه بیش از پیش جامعه جهانی به وضعیت حقوق بشر و بخصوص حقوق و وضعیت کُردها در ترکیه شد.
2004- آزادی از زندان
لیلا پس از 10 سال حبس در سال 2004 آزاد شد. در این زمان فضای سیاسی ترکیه تغییر کرده و حزب اسلامگرای عدالت و توسعه با وعده اصلاحات سیاسی و اقتصادی قدرت را در دست گرفته بود.
2008- جایزه خوان ماریا باندریسی
یک جایزه حقوق بشری اسپانیایی که در سال ۲۰۰۸ مشترکاً به لیلا زانا و ملالی جویا (فعال مدنی و نماینده پیشین پارلمان افغانستان) اعطا شد تا یکبار دیگر حساسیت بخشی از جامعه جهانی در قبال تحولات داخلی ترکیه و نیز فعالیتهای مدنی و سیاسی موثر لیلا زانا را نشان دهد. کمیته اهداکننده جایزه در سال ۲۰۰۸، دلایل اعطای این نشان به لیلا زانا را موارد زیر اعلام کرد:
ایستادگی در برابر سرکوب: تجلیل از سالها مبارزه مسالمتآمیز او برای به رسمیت شناختن هویت، زبان و حقوق مدنی کردهای ترکیه.
تحمل حبس و تاوان سیاسی: قدردانی از پایداری او که به دلیل دفاع از صلح و ادای سوگند به زبان کردی در پارلمان، ۱۰ سال از عمر خود را در زندان گذرانده بود.
تلاش برای پناهجویان و آوارگان: توجه به فعالیتها و مواضع او در حمایت از حقوق آوارگان و قربانیان مناقشات سیاسی در منطقه.
2011- ورود مجدد به پارلمان
در انتخابات ترکیه عمومی مجلس ترکیه در سال 2011 او دوباره به مجلس ترکیه راه یافت. مدتی بعد از این لیلا زانا به اتهام همکاری با حزب کارگران کردستان (PKK) دوباره به 10 سال زندان محکوم شد این حکم توسط گروههای حقوق بشر در سراسر جهان ناعادلانه تلقی شد.
2013_ برای بار دوم کاندید جایزه صلح نوبل
لیلا زانا در مقابل رقبای جایزه صلح نوبل که بین «بیل کلینتون، رئیس جمهور سابق آمریکا و دختر دانشآموز پاکستانی ملاله یوسفزی» بود.
2012-2015 نقش پررنگ در پروژه صلح ترکیه و پکک
نقش اصلی لیلا زانا در پروژه صلح ترکیه و پکک بین سالهای ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۵ ایفا شد. او در این دوران نقش پل ارتباطی، میانجی مدنی و نماد سیاسی صلحطلبی را بر عهده داشت. در سال ۲۰۱۲، در شرایطی که درگیریها شدت یافته و مذاکرات به بنبست رسیده بود، لیلا زانا بهصورت مستقل با رجب طیب اردوغان دیدار کرد. این دیدار زمینه را برای آغاز رسمی «فرایند راهحل» در اوایل سال ۲۰۱۳ هموار کرد. با آغاز رسمی روند صلح در سال ۲۰۱۳، زانا بهعنوان بخشی از هیئتهای سیاسی عمل کرد و در این بین او چندین بار به زندان امرالی رفت تا دیدگاهها و پیامهای عبدالله اوجالان را دریافت کند. همچنین با سفر به قندیل و اربیل پیامهای اوجالان را به رهبران نظامی پکک و مقامات اقلیم کردستان عراق منتقل میکرد تا زمینهساز توافق شود.
2026_ زندگی فعلی
لیلا زانا اینک 65 سال عمر دارد، هرچند همچنان فعالیتهای او ادامه دارد اما تا حدی نسبت به گذشته کمتر به نظر میرسد و عمدتا دور از هیاهوی شهرها و رسانهها در یک روستا زندگی میکند. بیشک طی 35 سال گذشته او یکی از نمادهای مقاومت و رهبری جنبش مدنی کُردها در ترکیه بوده که تاثیر و پیامدهایی فراتر از مرزهای سیاسی این کشور از خود به جای گذاشته است در جایی که او با اراده و مبارزه سرسختانه و غلبه بر سنتها و محدودیتهای سیاسی، از قالب نقش یک زن خانهدار خارج و در قامت یک رهبر سیاسی تاثیرگذار سالهاست ایفای نقش میکند!
نویسنده: پیشوا حبیبی از اعضای مدرسه روزنامهنگاری فراتاب – دوره هفدهم.
بازنشر این مطلب با ذکر منبع «فراتاب» بلامانع است.
