فراتاب: نقش زنان در جامعه ترکیه، از جمهوری آتاتورک تا فمینیسم مدرن، راهی میان قانون، سنت، مقاومت و مشارکت بوده است؛ مسیری که هنوز ادامه دارد.
وقتی صبیحه گوکچن، دخترخوانده آتاتورک، در دهه ۱۹۳۰ با لباس خلبانی در آسمان پرواز کرد، نه فقط نیروی هوایی ترکیه، که تصور عمومی درباره توانایی و جایگاه زنان نیز دگرگون شد. او نخستین زن خلبان جنگی جهان بود؛ نماد زنی که نه پشت پرده، که در قلب پروژهی جمهوریت جدید ایستاده بود. اما این تصویر فقط آغاز راهی بود پر از کشمکش میان سنت و مدرنیته، دولت و جامعه مدنی، حقوق و واقعیت.
جمهوریت و قانون: آغاز برابری حقوقی
با تاسیس جمهوری ترکیه در سال ۱۹۲۳، مصطفی کمال آتاتورک تلاش کرد تا زنان را از حاشیه به متن جامعه بیاورد. قانون مدنی ۱۹۲۶ با الهام از قانون سوئیس، نکاح شرعی را لغو، چندهمسری را ممنوع و حقوق برابر در طلاق، ارث و حضانت برای زنان تعریف کرد. همچنین قانون «توحید تدریس» در ۱۹۲۴ آموزش سکولار و مختلط را در همه سطوح نهادینه کرد.
آتاتورک بارها بر نقش زنان در پیشرفت کشور تأکید میکرد: «اگر ملت نیازمند علم است، زنان و مردان باید بهطور برابر مشارکت کنند.» نتیجه این نگاه، اعطای حق رأی به زنان در انتخابات شهری (۱۹۳۰) و سپس حق رأی و نامزدی در سطح ملی (۱۹۳۴) بود. در انتخابات ۱۹۳۵، ۱۸ زن وارد مجلس شدند—پدیدهای کمنظیر در جهان اسلام آن زمان.
موج دوم فمینیسم: از دولت فاصله، به خیابان نزدیک
دهه ۱۹۸۰، بهویژه پس از کودتای نظامی، آغازگر موج دوم فمینیسم در ترکیه بود. زنان اینبار بهجای تکیه بر دولت، علیه آن موضع گرفتند؛ خواهان پایان دادن به خشونت خانگی، تست باکرگی اجباری، و تبعیض جنسیتی شدند.
در این دوره، نخستین پناهگاه زنان (مور چاتی) در ۱۹۹۰ در استانبول تأسیس شد. نهادهایی مانند Flying Broom در آنکارا با کارزارهای رسانهای، آموزش عمومی و جشنواره فیلم، نقش مهمی در تغییر افکار عمومی و قوانین کیفری ایفا کردند.
همزمان، ترکیه با آغاز روند عضویت در اتحادیه اروپا (۱۹۹۹) مجبور شد مجموعهای از اصلاحات را اجرا کند: حذف تبعیضهای جنسیتی در قانون مدنی (۲۰۰۲)، اصلاح قانون کار (۲۰۰۳) و قانون جزا (۲۰۰۴) از جمله گامهای مهم در جهت برابری حقوقی بودند.
موج سوم: سیاست، دین و مقاومت نوین
با روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه (AKP) در ۲۰۰۲، سیاست ترکیه بهسمت محافظهکاری رفت. با این حال، در دهه اول، تحت فشار جامعه مدنی و استانداردهای اتحادیه اروپا، گامهای مهمی در حمایت از زنان برداشته شد. از جمله: «تصویب قانون ۶۲۸۴ برای حفاظت از خانواده» و «جرمانگاری ازدواج اجباری و تجاوز زناشویی».
ممنوعیت ازدواج کودکان.
اما از اواسط دهه ۲۰۱۰، عقبگردها آغاز شد. ترکیه از کنوانسیون استانبول خارج شد، تلاشهایی برای محدود کردن سقط جنین و اصلاح قوانین تجاوز صورت گرفت که با اعتراضات گسترده مواجه شد. بسیاری از بیمارستانهای دولتی ارائه خدمات سقط جنین را محدود کردند.
در همین دوره، جنبش زنان مذهبی محافظهکار نیز فعال شد. گروههایی مانند «حوله» ابتدا از رفع ممنوعیت روسری توسط AKP حمایت کردند، اما بهتدریج در برابر محدودیتهای جدید علیه زنان ایستادند. این زنان با تکیه بر سنت، اما در دفاع از حقوق، چهرهای تازه به فمینیسم ترکیه دادند.
جامعه مدنی، سیاست و آینده
مشارکت زنان در سیاست، بهویژه در سطح محلی، در حال افزایش است. در انتخابات اخیر، حزب جمهوریخواه خلق (CHP) تعداد نمایندگان زن خود را تقریباً سهبرابر کرد. زنانی مانند گولیستان سونوق در مناطق سنتی پیروز شدند، نشان از تحول در نگاه رایدهندگان داشت.
نهادهای مدنی چون Mor Çatı، KADAV و KA.DER همچنان در خط مقدم مبارزه با خشونت، تبعیض و بیعدالتی فعالاند. این نهادها ستون فقرات جامعه مدنی زنان ترکیه را شکل میدهند.
جمعبندی
تاریخ زنان در ترکیه، ترکیبی از دستاوردهای قانونی، مقاومت اجتماعی و چالشهای سیاسی است. از پرواز صبیحه گوچکن در آسمان جمهوریت تا راهپیمایی زنان علیه خروج از کنوانسیون استانبول، روایت زنان ترک همچنان ادامه دارد روایتی که امروز بیش از همیشه چندصدایی، متنوع و قدرتمند است.
نویسنده شبنم الماسی از اعضای کلاس روزنامهنگاری فراتاب – دوره 16.
بازنشر این مطلب با ذکر منبع «فراتاب» بلامانع است.
