فراتاب: هدف اصلی از مجازات مجرمین چیست و چه جنبههایی از عدالت، بازپروری، پیشگیری و تأمین امنیت جامعه را دنبال میکند؟
کودکی که در خانهای خاموش و تاریک زندگی میکند؛ خانهای که پردههایش همیشه کشیده و پر از درد و سکوت است. پدر و مادر کودک از هم جدا شدهاند، کودک بینام و بیصدا، در آغوش دنیایی سرد و بیرحم گرفتار شده است. در این خانه، آدمهایی حضور دارند که جای خانواده را پر نمیکنند بلکه مانند دیوارهای سرد دور کودک را گرفتهاند. یکی از آنها رفتاری سیاه و بیرحم دارد و کودک را گرفتار چرخهای از درد و رنج میکند. وقتی نشانههای سوءاستفاده بر تن کودک نمایان میشود، به جای کمک و التیام به فکر حذف آثار آن میافتند و حتی تن کودک را میسوزانند. پدر سکوت میکند و کودک با تن نیمسوخته و قلب شکسته در نهایت جان میدهد.
وقتی در یک جامعه ثروت مهمترین هدف باشد، طبیعی است که ارزشها و اهداف معنوی و انسانی به فراموشی سپرده شود. ریشههای اصلی بزهکاری را باید در کل حیات اجتماعی و نوع خاص روابط انسانی جستجو کرد. انواع نابسامانیهای اقتصادی، اجتماعی از قبیل فقر، تورم و گرانی، بیکاری، فقدان امنیت مالی و حقوقی و سایر عوامل که باعث «محرومیت» میشوند، زمینه مساعد را برای ارتکاب جرم فراهم میکند.
خوشبختی برای افراد جامعه
«چزاره بکاریا» جرمشناس ایتالیایی معتقد است که، پایه و مبنای هر اقدام اجتماعی باید «فایده اجتماعی» و هدف تامین هر چه بیشتر خوشبختی برای هر چه بیشتر افراد جامعه باشد و هدف مجازات منع کردن افراد از ارتکاب جرم است نه گرفتن انتقام. نظام جزائی هر جامعه مهمترین نهاد حقوقی و نماینده میزان رشد و پیشرفت آن جامعه در راه تحقق بخشیدن به حقوق و ارزشهای انسانی است.
هدفهای مجازات
واکنشی که اجتماع در مقابل پدیده مجرمانه نشان میدهد همیشه خود آگاه و حساب شده نبوده است. بلکه میزان و شکل این واکنش که در اکثریت جوامع به صورت مجازات ابراز میشود تا قبل از پیدایش نظامهای حقوقی جدید، آنی، ناخودآگاه و به میزان خشم و غصب حاصله از ارتکاب جرم وابسته بوده است.
۱ـ ارعاب
یکی از مهمترین هدفهایی که برای مجازات تصور شده آن است که مانع ارتکاب جرم میگردد. آنگونه که بنتام استدلال میکرد «چنانچه رنج تحمل مجازات از لذت تحصیل احتمالی منافع جرم خاص بیشتر باشد، مجرمین بالقوه از ارتکاب جرم خودداری خواهند کرد». بنابراین یکی از دلایل موجود برای وضع و اجرای مجازات آن است که با ایجاد ترس در توده مردم، مانع میشود که افراد دیگر همان جرم را در آینده مرتکب شوند. بحث دیگری که برای توجیه مجازاتها عنوان شده این است که مرتکب جرم به علت تحمل سختی و مشقت مجازات، در آینده از ارتکاب جرم خودداری میکند. هرچند این استدلال نیز همیشه با واقعیت تطبیق نمیکند و در بسیاری از موارد مجازات، به جای آنکه تاثیر بازدارنده داشته باشد، خود عاملی موثر در بزهکاری شخصی است که یکبار به خاطر ارتکاب جرم مشمول واکنشهای نامساعد نظام جزایی قرار گرفته است.
۲ـ جبران خسارت و برقراری عدالت
مجازات باید پاسخی عادلانه به عمل مجرمانه باشد و حقوق قربانیان جرم را نیز تا حد امکان جبران کند. این امر میتواند از طریق پرداخت خسارت به قربانیان، عذرخواهی رسمی، یا سایر اقدامات جبرانی انجام شود.
۳ـ اصلاح و تربیت مجرم
مجازات باید به گونهای باشد که مجرم را اصلاح کند و به او کمک کند تا به فردی مفید برای جامعه تبدیل شود. این هدف از طریق برنامههای آموزشی، حرفهآموزی، و مشاوره در محیطهای کیفری دنبال میشود.
۴ـ حس انتقام
در برخی موارد، مجازات میتواند پاسخگوی نیاز جامعه به اجرای عدالت و ارضای حس انتقام باشد. این امر به ویژه در مورد جرایم خشن و سنگین صادق است. در نهایت، هدف اصلی از مجازات، ایجاد تعادل بین حفظ نظم اجتماعی، حمایت از قربانیان جرم، و اصلاح و تربیت مجرمان است.
گزارش از ناصر تالانه وکیل و حقوقدان و از اعضای مدرسه روزنامهنگاری فراتاب – دوره 16.
بازنشر این مطلب با ذکر منبع «فراتاب» بلامانع است.
