فراتاب: دکتر جمال احمدی، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد سنندج در گروه زبان و ادبیات فارسی و رئیس مرکز تحقیقات کردستان شناسی، ضمن بررسی ابعاد وضعیت کنونی زبان و ادبیات کردی در جغرافیای کردزبان و مشخصا در کردستان ایران، وضعیت این زبان را در کردستان ایران امیدوار کننده توصیف کرد. متن مصاحبه و گفتگو با دکتر جمال احمدی به شرح زیر است.
فراتاب - وضعیت کنونی زبان کردی را در جغرافیای کردزبان و مشخصاً در کردستان ایران چگونه میبینید؟
د.جمال احمدی: از چند منظر می توان به این سوال نگاه کرد. وضعیت زبان بە عنوان یک نهاد اجتماعی و به عنوان قراردادهایی از نشانههای مختلف، میتوان گفت وضعیت بسیار بسیار آشفتهای دارد. از این لحاظ که ما دارای فرهنگستان زبان و ادبیات کردی نیستیم و اگر هم هست، برای مثال در کردستان عراق، فرهنگستانی که اصطلاحاً "آکادمیای زبان کردی" گفتە می شود، چندان غنی نیست و چندان توانمند نبودە، اکثر اعضای پانزدە نفرە آن، خصوصاً دربارە زبان فارسی کە هم ریشه با زبان کردی است، اطلاعات چندانی ندارند. معادل سازیهایی که انجام دادهاند و کارهایی که انجام شدە حتی تلاشی که کردەاند برای زبان استاندارد به اصطلاح" ڕێنووسی یکگرتووی کوردی" بسیار تلاشی ابتر و ناقض و ضعیف بود، که تمام قواعد نگارشی زبان کردی را در شانزدە قائدە کلی جمع کردە بودند کە بە اعتقاد من نە تنها بعضی از قواعد بسیار اشتباە بود و نشان دهندە عدم آگاهی نسبت بە قواعد نگارشی در "زبان های ترکیبی" بود، بلکە چندان قواعد رو خلاصه کرده بودند گویا "زبان کردی" زبان خیلی مختصری است که، انگار ادبیاتی نداشتە و هیچ متن نوشتاری نمی توان برای آن متصور شد. که واقعاً از این نظر وضعیت زبان و ادبیات کردی بسیار آشفته است و من به عنوان کسی که در این زمینه در حد خودم کارهایی انجام و ارائه دادهام، آن را خیلی نامناسب میدانم و شایسته زبانی به فاخری زبان کردی نمیدانم، اما از لحاظ اینکە با همین وضعیتی کە هست چقدر بە زبان کردی توجه می شود، میتوان این موضوع را در چهار جغرافیا بررسی کرد. چهار جغرافیا یعنی ایران و عراق و ترکیه و سوریه و بخشی از قفقاز. اگر ما انسجام و نظم و انضباطی که درباره زبان کردی می شود لحاظ کرد و باید وجود داشتە باشد را بررسی کنیم، به نظر من با تمام مشکلات و مسائلی که در ایران هست، اکنون در کردستان ایران نسلی پرورش پیدا کرده کە اهمیت دادن به زبان کردی در اولویت کار آن ها قرار دارد و دوم اینکه در کردستان ایران سعی بر این است کە پرداختن بە زبان کردی بە صورت قاعدەمند انجام شود. اکنون در دانشگاههای ما خصوصاً در دانشگاه کردستان که رشته زبان و ادبیات کردی طی چند سال اخیر فارغ التحصیل ارائه میدهد، به باور من نسلی بسیار آگاە و دانشگاهی هستند و با نظم خاصی به پیش میروند و آنگونه که زبان کردی در کردستان ایران را به پیش میبرند من بیشتر بەاینجا امیدوارم تا اقلیم کردستان و عراق و ترکیه و سوریه و جاهای دیگر که وضعیت آنها روشن است. بە عنوان مثال اکنون در سنندج وضعیتی وجود دارد که من بیشتر امیدوار میشوم، وضعیتی که بیشتر جوانها به یادگیری زبان کردی روی آوردند، وقتی که ما این ادعا را به میان میآوریم، وضعیت را با قبل مقایسه میکنیم و یا وضعیتی که در جاهای دیگر هست نه اینکه وضعیت، وضعیت مطلوبی باشد، اما در مقایسه با گذشتە آن را خوب و رو بە پیشرفت قلمداد می کنم، حتی در مقایسه با کردستان عراق که اکنون آشفتگی زبانی بسیاری در آن مشاهدە می شود، کە این آشفتگی در کردستان ایران دیدە نمی شود.
در کردستان عراق، فرهنگستانی که اصطلاحاً "آکادمیای زبان کردی" گفتە می شود، چندان غنی نیست و چندان توانمند نبودە، اکثر اعضای پانزدە نفرە آن، خصوصاً دربارە زبان فارسی کە هم ریشه با زبان کردی است، اطلاعات چندانی ندارند. معادل سازیهایی که انجام دادهاند و کارهایی که انجام شدە حتی تلاشی که کردەاند برای زبان استاندارد به اصطلاح" ڕێنووسی یکگرتووی کوردی" بسیار تلاشی ابتر و ناقض و ضعیف بود، که تمام قواعد نگارشی زبان کردی را در شانزدە قائدە کلی جمع کردە بودند کە بە اعتقاد من نە تنها بعضی از قواعد بسیار اشتباە بود!
فراتاب - با توجه به اینکه ما در زبان کردی چه در گذشته و چه در حال حاضر در زمینه شعر بسیار فعال بوده و در همین راستا شاعران زیادی داریم به گونهای که در سطح جهان حرفی برای گفتن هست، ولی متاسفانه آنطور که باید به نثر ادبی و متون ادبی و رمان و داستان کوتاه در زبان کردی پرداخته نشده و جز چند مورد بسیار کم در سطح دنیا حرفی برای گفتن نداریم دلیل امر را در چه میدانید؟
د.جمال احمدی: اولاً ادبیات کردی تاریخچه بسیار درازدامنی دارد. اولین متن ادبی مکتوب که به دست ما میرسد بیش از هزار سال قدمت دارد و می توان آغازگر آن را از بابا طاهر دانست، اما برای پاسخ به این سوال باید ابتدا نگاهی بە زبان کردی و زبان فارسی و زبان عربی انداخت از این منظر کە فاصلە بین نظم و نثر در آن ها چگونە است. در زبان عربی، شعر عربی بە ٢٠٠ سال قبل از اسلام برمیگردد، اما اولین نثرادبی آن، در دورە اسلامی پدید می آید کە تقریباً میتوان گفت نزدیک به ۲۵۰ سال فاصله زمانی بین شعر و نثر در آن زبان وجود دارد.
در زبان فارسی اولین شعر در سال ٢٥٤ هجری در دربار یعقوب لیث صفاری به وسیله "محمد ابن وصیف سگزی" آغاز می شود و اولین نثر ادبی تقریباً حدود ۱۰۰ سال پس از آن در دربار سامانیان گفته می شود که نثر "شاهنامه ابومنصوری" بود و همانطور که میبینیم بین شعر و نثر فارسی نیز نزدیک بە ١٠٠ سال فاصله زمانی بوده است، اما در زبان کردی اولین شعر کردی همانگونه که اشاره کردم بە ١٠٠٠ سال قبل برمیگردد و اولین نثری که ما مطمئنیم و یقین داریم به صورت منسجم در کتابها ثبت شده، کتاب بسیار کوچکی از "مولانا خالد نقشبندی" است کە در باب عقاید کردی است و بە خط کردی و تقریبا نزدیک بە ٢٣٠ سال قبل نوشتە شدە است. البتە آقای عبدالرزاق بیمار در کتاب "مێژووی پەخشانی کوردی" اشاراتی کردە و جملاتی پیدا کردە در بعضی از کتاب ها کە مطلقاً نه تاریخ آنها را بیان کرده کە به چه دورهای برمیگردد و نه نام نویسنده آن را عنوان میکند و آشفته بوده و نمیتوان به آن استناد کرد. بنابراین اگر ما کتاب کوچک "مولانا خالد نقشبندی" را مبنای رسمی نثر کردی در نظر بگیریم، خواهیم دید کە با شعر کردی نزدیک ٨٠٠ سال فاصلە دارد، یعنی بعد از پدیدار شدن اولین شعر کردی، ۸۰۰ سال پس از آن اولین نثر ادبی را در زبان کردی میبینیم که من بە این موضوع در بخش کوچکی از جلد اول کتاب "تاریخ ادبیات کردی" کە بە قلم خودم نگاشتە شدە است، اشاره کردەام. اولاً در سه ادبیاتی که به آن اشاره شد،(عربی، فارسی، کردی) شعر قبل از نثر ادبی پدید آمده است.
"جلال ملکشاه" اگرچه قبل از انقلاب عضو کانون نویسندگان ایران بود، اما یک بیت شعر به زبان کردی از اون نقل نشدە کە مربوط به قبل از دوران انقلاب باشد و تمام شعرهای کردی او به بعد از انقلاب مربوط میشود و این کاملاً به وضعیت و شرایط مربوط میشود، نە اینکه کسی وضعیت را به این سمت و سو بکشد، بلکه وضعیت خود به خود به این سمت و سو سوق دادە شد.
فراتاب - چرا فاصله نظم و نثر در دیگر زبانها نسبت به زبان کردی بسیار کمتر است؟
د.جمال احمدی: اینکه اول شعر پدید میآید چیز بسیار طبیعی است که ما در دیگر زبانها نیز شاهد آن هستیم، زیرا برای گفتن شعر نیازی به سواد آکادمیک نیست، نیازی به معلومات نوشتاری نبودە و اینکه کسی اگر طبع موزونی داشته باشد میتواند شعر بگوید، چە بسی شاعران بیسوادی بودند که شعرها و قصاید بسیار فاخر و قرایی سرودن، در زبان های کردی و فارسی نیز همین موضوع صدق می کند. شاعرانی کە بیسواد بودن و شعر سرودن، ولی ما نمیتونیم نویسنده بیسواد داشته باشیم. نویسندە باید سواد داشتە باشد، این یک نکتە کە در هر سە زبان نام بردە شدە صدق می کند، اما آن چیزی که اختصاصاً درباره زبان کردی است این است که نویسندگان کرد زبان ما اگر میخواستند اثری را خلق کنند، اساساً به زبان فارسی یا به زبان عربی و یا به زبان ترکی مینوشتند برای مثال ما سه تا "ابن اسیر موصلی" داریم کە یکی ادیب، یکی مورخ و دیگری محدث است که هر سه نفر اینها کردزبان هستند، اما آثاری که ارائه دادهاند به زبان عربی بوده، یا برای مثال "سهروردی" کە به عنوان یکی از فلاسفه بسیار برجسته ایرانی شناختە میشود و حتی معتقدند که او در کنار ابن سینا بە عنوان دو قلە فلسفە ایران بە شمار می آیند (البتە با تفاوت در سبک)، اما وی هیچ کدام از آثار خود را به زبان فاخر کردی ارائه نداده است. شما تصور کنید اگر کتابهای فلسفی خود را با زبان کردی مینگاشت چه اتفاقی میافتاد! بنابراین بسیاری از شعرا، نویسندگان و دانشمندان ما اگرهم مینوشتند به زبان غیر کردی مینوشتند، حتی در همین شهر سنندج کتابی تحت عنوان "حدیقە امان اللهی" کە "رونق" عموی "مستورە اردلان" آن را نگاشتە است اسم ٤٣ شاعر را در آن ذکر کردە و گزیدەهایی از اشعار آنها را نیز در کتاب آورده و در آنجا هم میبینیم که مطلقاً هیچ کدام از این شعرا به زبان کردی شعر نگفتند، در ثانی اگر نثری هم نگاشتند بە زبان فارسی بودە است. این به زبان فارسی و عربی نوشتن علتها و دلایلی دارد، طبیعتاً تمام اینها به زبان فارسی و عربی آشنایی کامل داشتند، گاهی میبینیم شاعر کردزبان به کردی و به فارسی شعر سروده است و ادبیات فارسی مخصوصاً تاثیر فراوانی بر ادبیات کردی و شاعران کردزبان داشتە است. پس در نتیجه اگر امروز آثار نثر قابل توجهی در زبان کردی نیست، دلیل آن برمیگردد به مسئله عمومی که در زبانهای عربی و فارسی وجود دارد و دلیل دیگر اینکه اکثر نویسندگان و شاعران کرد زبان ما به زبانهای فارسی و عربی نوشتن این نکتە دوم و نکتە سوم متمرکز میشود بر روی سوئال شما، اینکە رمان و داستان آثار منصور ما چرا در سطح جهانی مطرح نشدە و بە آنها توجە نمی شوند، یک دلیلش این کە زبان کردی اولا نوپا بودە، دوما آثاری هم کە هست بە زبان های دیگر کمتر ترجمە می شود. اگر آثار شاعری چون "مولوی کرد" و یا "نالی" یا "احمد خانی" را بە زبان فارسی برمیگرداندیم و فارس زبانها را متوجه میکردیم که ما هم شخصیتهای بزرگی در این زمینه داریم و آنها را با شخصیتهای ادیب خود آشنا میکردیم، در مقابل آنها بە خواندن ادبیات ما رغبت پیدا میکردند. من شخصاً بسیار استقبال میکنم از کرد زبانهایی که دغدغه زبان مادری دارند.
ولی دغدغه این را هم دارند که آثار فکری خود را به زبانهای دیگر و به ادبیاتهای دیگر با نوشتن بە زبان های دیگر بە دنیا معرفی کنند، به عنوان مثال ما نویسندهای داریم به نام "ژان دوست" کە اهل ترکیە می باشد و به زبان عربی نیز مینویسد و این بسیار خوب است. یعنی دغدغه ملت خود را به عرب زبانها معرفی میکند. ما باید نویسندگانی داشته باشیم که آثار گران سنگ نویسندگان کرد را به زبان فارسی ترجمه کنند. اکنون میبینیم که بعضی از آثار ما به زبان فارسی ترجمه شده که این نقطه آغاز خوبی به شمار میآید، ولی هنوز راه درازی در پیش داریم. با در نظر گرفتن این نکته که رمان شیوه نو و جدیدی از نگاشتن در کل دنیاست و با این وضع زبان کردی هم آرام آرام قدمهای خود را برمیدارد و من امیدوار هستم که در آینده هم نویسندگان ما بهتر بنویسند و هم آثار آنها به زبانهای دیگر ترجمه و معرفی شود.
فراتاب - با توجه بە اینکه به قدمت زبان کردی اشاره کردید، چرا گفته میشود این زبان نوپاست و این پارادوکس را چگونه توصیف میکنید؟
د.جمال احمدی: منظور از نوپا بودن در زبان کردی، از لحاظ نگارش و نوشتن هست و البتە عدم وجود دولت مرکزی قوی از لحاظ فرهنگی و اقتصادی کە از این امر حمایت و پشتیبانی کند، اگر دولت های محلی کوچکی هم بودەاند، هیچ توجە چندانی بە زبان کردی نداشتند، زمانی کە خود شخصیت های کرد توجە چندانی بە زبان کردی نداشتەاند، البتە بدون اینکە آن ها را مقصر بدانم، من شدیداً مخالفت میکنم با کسانی که به عنوان مثال از "صلاح الدین ایوبی" ایراد میگیرند که هیچ خدمتی به زبان کردی نکرده است، زیرا معتقدم در زمان وی چنین دغدغهای وجود نداشت، منظورم دغدغە ملیت و ناسیونالیزم است. البته این موضوع نه تنها در زبان کردی بلکه در دیگر زبانهای دیگر نیز صدق میکند. پس با تمام این دلایل میتوان نگاشتن در زبان کردی را نوپا دانست.
فراتاب - بزرگان این حوزه و کسانی که بیشتر در این زمینه فعالیت داشتند برای شکوفایی استعدادهای نو و قلمهای قوی در این زمینه چه اقدامی انجام دادند؟ آیا تاکنون گامی برداشته شده است و اگر نه، دلیل آن چه بوده است؟
د.جمال احمدی: جغرافیای کردی ایران یک جغرافیای بسیار وسیع است. اگر همین جغرافیا را در نظر بگیریم در بعضی از جاها رشد و شکوفایی خوبی داشته و در بعضی از جاها به آن کمتر پرداخته شده است. برای مثال اگر همین شهر سنندج را در نظر بگیریم زبان کردی در این شهر تا زمان سقوط سلطنت کاملاً در حاشیه بود و این موضوع در این شهر کاملاً در حاشیه بود، اما پس از انقلاب اسلامی ایران به خاطر وضعیت سیاسی و پدید آمدن جریانهای مختلف و به خاطر دغدغه شدن زبان کردی توجه خاصی به ادبیات کردی و به زبان کردی شد و نسلی پدید آمد کە توانستند وضعیت زبان و ادبیات کردی را تا حدودی به پیش ببرند، برای مثال کتاب شعرهای استاد "جلال ملکشاه" محصول بعد از انقلاب است "جلال ملکشاه" اگرچه قبل از انقلاب عضو کانون نویسندگان ایران بود، اما یک بیت شعر به زبان کردی از اون نقل نشدە کە مربوط به قبل از دوران انقلاب باشد و تمام شعرهای کردی او به بعد از انقلاب مربوط میشود و این کاملاً به وضعیت و شرایط مربوط میشود، نە اینکه کسی وضعیت را به این سمت و سو بکشد، بلکه وضعیت خود به خود به این سمت و سو سوق دادە شد.
ایدئولوژیها و جریانهای مختلف، علت چنین معلولی بودند. مثلاً شاعری در اوایل انقلاب که در آن زمان نزدیک به ۱۸ یا ۱۹ سال سن داشت به نام "شریف حسین پناهی" که الان هم در قید حیات هست یک دفتر شعری به نام "ملوانکەی شین" چاپ کرد که استاد "هیمن" برای او مقدمە نوشت و کسان دیگری که بعد از آنها پدید آمدند. اگرچه آن شرایط و آن وضعیت از نظر فکری و محتوایی در بسیاری از شعرهای جلال ملکشاه و شریف حسین پناهی وجود دارد، بخشی از آنها مربوط بە ایدئولوژیکی و بخش دیگری از آن اجتماعی و بخشی از آن محصول جریان های سیاسی است و کمتر بە ادبیات به عنوان هنر پرداخته میشود و در آثار آنها عمدتاً ادبیات کردی مخصوصاً در دوران بیداری و در دوران ناسیونالیسم کردی کە من خیلی دوست دارم بگم متاسفانه محصول ایدئولوژیهای مختلف است و محصول جریانهای حزبی و گروهی و فکری بود که پدید آمد و این نوع ادبیات تاریخ مصرف دارد و بدون شک ماندگار نیست، ولی برای مثال بعضی از شعرهای "عبدالله گوران" یا شعرهای شاعران برجسته ادبیات کردی می تواند ماندگار باشد. و اما پاسخ سوال شما، تا حدودی در کردستان ایران که به آن اشاره کردید کارهایی شده و گامهایی برداشته شده، اما بسیار اندک است و هنوز راه درازی در پیش داریم که بتوانیم به نقطهای برسیم که دغدغەی ما کمتر شود. برای مثال ما رشته زبان و ادبیات کردی را در دانشگاه کردستان سنندج داریم دانشجویانی کە در این رشته تحصیل میکنند هیچ آینده شغلی برای خود متصور نمیشوند و پس از فارغ التحصیلی نمیتوانند در هیچ نهاد و ارگان و موسسهای مشغول به کار شوند. این یکی از عوامل دلسرد کننده دانشجویان رشته زبان و ادبیات کردی است من به یاد دارم که در دوره اول تحصیلی زبان و ادبیات کردی در دانشگاە کردستان دانشجویان این رشته بسیار زیاد بودند، اما پس از چند سال متأسفانه تعداد آنها کاهش چشمگیری داشت. اما با اطمینان میتوان گفت همان تعداد اندکی که اکنون خواهان تحصیل در این رشته هستند بنابر خواست و علاقه خود این رشته را انتخاب کرده و به تحصیل در آن میپردازند. از این نظر من ابراز نگرانی خودم را درباره این رشته اعلام میدارم، بە امید اینکه مسئولین امر تدبیری بیندیشند و مقاطع بالاتری از این رشته را تاسیس کنند تا دانشجویان این رشته در آینده بتوانند برای خود شغل و منبع درآمدی متناسب با رشتهای که در آن تحصیل کرده، داشته باشند. به هر حال در مورد زبان کردی در کردستان ایران همانگونە که اشاره کردید، بلە کارهایی شده و گامهایی برداشته شده از طریق موسساتی که پابەپای دانشگاەها فعالیت میکنند که از آنها میتوان به موسسه "ڕاژە" اشاره کرد که در این زمینه بسیار فعال بوده و دانش آموختههای زیادی را پرورش داده است در هر حال باید تلاش کرد و نباید ایستاد.
شاعری در اوایل انقلاب که در آن زمان نزدیک به ۱۸ یا ۱۹ سال سن داشت به نام "شریف حسین پناهی" که الان هم در قید حیات هست یک دفتر شعری به نام "ملوانکەی شین" چاپ کرد که استاد "هیمن" برای او مقدمە نوشت و کسان دیگری که بعد از آنها پدید آمدند.
فراتاب - با توجه به شرایط موجود آینده زبان کردی را در جغرافیای کردزبان و بە ویژە در کردستان ایران را در زمینه نگارش رمان و داستان و داستان کوتاه و نثر ادبی با توجه به اینکه اخیراً جایزه "قلم هژار" نیز توسط دانشگاه کردستان برگزار شد، چگونە می بینید؟
د.جمال احمدی: حقیقتاً من به آینده امیدوار هستم با تمام مشکلات موجود چه در ایران و چه در کشورهای همسایه باز هم به آینده امیدوار هستم و هیچ وقت امید خود را از دست نخواهم داد. زمانی که مقایسه میکنم کارهایی که امروز انجام شده نسبت به گذشته من را امیدوارتر میکند، اما زمانی که بررسی میکنیم، سطح مطلوب یک مسئلە است و اینکه نسبت به گذشته این سطح پیشرفتی داشته است، یک مسئله دیگر است. اینکه تعداد دانشجویان رشته زبان و ادبیات کردی کاهش داشته است نمیتواند دلیل عدم علاقه نسل جوان به این رشته باشد، بسیاری از آنهایی که هنوز این علایق را دارند میدانند که در دانشگاهها به وسیله خواندن رشته زبان و ادبیات کردی هیچ آینده شغلی ندارند، پس توان خود را در جاهای دیگری صرف میکنند و در دانشگاهها به سمت رشتههای دیگری میروند، اما علایق خود را در موسسات آزادی که اکنون در سطح شهر فعال هستند دنبال میکنند. در مجموع من بە آیندە هر چهار جغرافیای کرد زبان بسیار امیدوار هستم و امیدوارم نسلی که اکنون پدید آمده بهتر کار کنند و همانطور کە مشاهدە می شود، میتوان ردپای زحمتها و تلاش های آنها را دید و از این لحاظ امیدوارتر هستم که در آینده پیشرفتهای قابل توجهی حاصل شود. همین برنامه "خەڵاتی قەڵەمی هەژار" که شما به آن اشاره کردید نزدیک به ۱۰۰۰ اثر برای مشارکت در آن ارسال شدە که مورد بررسی قرار گرفته و این رقم قابل توجهی است.
فراتاب - دلیل گرایش نسل جوان برای یادگیری زبانهای غیر کردی به عنوان مثال زبان انگلیسی و آلمانی و فرانسوی و عدم توجه آنها به زبان مادری و عدم تلاش یادگیری آنها را در چه میبینید؟
د.جمال احمدی: به نظر من از مهمترین دلایل آن می توان اشارە کرد به عدم جدیت انگاشتن زبان کردی و یادگیری آن در میان خانوادهها و دیگر اینکە شغل و دستیابی به معیشت و نهایتاً دستیابی بە یک زندگی بیدغدغە و البته سیر مهاجرین فراوان که نیاز به یادگیری زبانهای خارجه دارند. به همین دلیل موسسات گوناگون زبانهای خارجه را در سطح شهر فراوان میبینیم، ولی در مقابل موسسات و آموزشگاههای زبان کردی بسیار کم است. در کل تا چیزی دغدغه نشود به صورت فردی، هیچ شخصی پیگیر آن نخواهد شد و زمانی که زبان برای شخصی یا برای خانوادهای به دغدغه تبدیل شود آن را پیگیری خواهند کرد و در کنار دیگر کارهایی کە دارد آن را یاد خواهند گرفت. آموختن زبان کردی هیچ منافاتی یا هیچ مشکلی برای یادگیری زبانهای دیگر ایجاد نخواهد کرد و با هم در تعارض نیستند.
گفتوگو از کژال حمیدی مدرس و فعال حوزه زبان و ادبیات کُردی و از اعضای کلاس روزنامهنگاری فراتاب – دوره 15.
بازنشر این مطلب با ذکر منبع «فراتاب» بلامانع است
