فراتاب: عربستان سعودی همواره از بازیگران کلیدی نظم امنیتی در خاورمیانه بوده است. رابطه تاریخیاش با آمریکا و رقابت ایدئولوژیک و ژئوپلیتیک با ایران آن را به بازیگری حساس نسبت به تحولات مرتبط با گفت و گوی های تهران – واشنگتن تبدیل کرده است. با ورود محمد بن سلمان به عنوان تصمیمگیر اصلی در سیاست خارجی، نگرش ریاض به معادله ایران و آمریکا دچار نوسانات معناداری شد. به همین دلیل در گزارش پیش رو به دنبال پاسخگویی به این سوال است، چرا رویکرد عربستان به مذاکرات میان ایران و آمریکا در بازه سال های 2025-2014 تغییر کرده است؟
دوران تقابل گرایی و رویکرد امنیت محور سنتی (2017-2014)
در این دوره عربستان رفتار تقابلی نسبت به ایران داشت و گفتگوی های بین ایران و آمریکا را تهدیدی برای جایگاه و منافع خود در منطقه تلقی میکرد. به همین دلیل، در موضع مخالف ضمنی و نگران نسبت به مذاکره ایران و آمریکا قرار داشت و تلاش می کرد از طریق لابی با آمریکا و متحدان غربی بر روند مذاکرات اثر بگذارد یا امتیازاتی برای خود بگیرند. عربستان نگران بود که برجام منجر به مشروعیت بخشی بینالمللی به ایران و افزایش منابع اقتصادیاش شود که به تعبیر ریاض میتوانست در جهت حمایت از نیروهای نیابتی در یمن، عراق، لبنان و سوریه به کار رود. عربستان خود را ضامن ثبات در برابر بیثبات کننده منطقه یعنی ایران میدید و هرگونه مصالحه آمریکا با ایران را به منزله نادیده گرفتن نقش ریاض در منطقه تلقی میکرد. سعودیها خود را نادیده گرفته شده میدانستند و این حس که تصمیمگیری درباره آینده امنیت منطقه بدون حضور آن ها صورت میگیرد باعث نارضایتی شد.
دوران گذار و تهاجم و آغاز تغییر نظم (2023-2017)
با ورود محمد بن سلمان به قدرت رویکرد عربستان تغییرات بنیادینی یافت. سیاست خارجی تهاجمیتر از جمله درگیری در یمن، محاصره قطر و تلاش برای محدودسازی نفوذ ایران. در این فضا عربستان گفتگوهای ایران و آمریکا را تهدید امنیتی و رقابتی میدانست. با این حال، عربستان با استفاده از روابط نزدیک با ترامپ در مسیر فشار حداکثری علیه ایران گام برداشت. خروج ترامپ از برجام در سال 2018 از دید ریاض پیروزی بزرگی بود. از 2016 تا 2023 هیچ گونه روابط دیپلماتیکی میان دو کشور برقرار نبود و دشمنی آشکار میان آن ها حاکم بود از این رو بن سلمان بارها تهدید کرده که اگر ایران به سلاح هسته ای دست یابد عربستان همین مسیر را خواهد گرفت.
دوران عمل گرایی، بازنگری وتنش زدایی در پرتو اولویت های داخلی و ژئوپلتیک جدید (2025-2023)
در این دوره شاهد چرخشی قابل توجه ای هستیم بازنگری در اولویتها، بن سلمان با توجه به پروژه چشم انداز 2030 و لزوم جذب سرمایهگذاری خارجی و امنیت اقتصادی درک کرد برای رسیدنبرنامهای خود که هدفش تبدیل عربستان از یک کشور نفت محور به مرکز تجارت، فناوری و گرشگری است، خطر پرواز پهپادها و موشکهای ایرانی بر فراز آسمان عربستان به دلیل تنشهای منطقهای تهدیدی جدی برای این نقشه هاست. از این رو، کاهش تنشهای منطقهای برای موفقیت اقتصادیش ضروری است. آشتی با ایران در سال2023 با وساطت چین، عربستان و ایران توافقی برای از سرگیری روابط دیپلماتیک امضا کردند. این نقطه عطف نشانگر تحول راهبردی در دیدگاه بن سلمان نسبت به ایران و به تبع آن گفتگوهای ایران و آمریکا بود. به همین دلیل وزارت خارجه عربستان اخیرا بیانیهای صادر کرده که این مذاکرات که با میانجیگری عمان در جریان است موجب تقویت صلح در منطقه و جهان شود. بن سلمان تمرکز سیاست خارجی خود را به سوی آرام سازی تنشهای در منطقه تغییر داده است. عربستان دیگر خود را صرفا متکی به آمریکا نمیبیند و با چین و روسیه و حتی ایران وارد گفتگو و همکاری میشود. دیگر گفتگوهای ایران و آمریکا را الزاما علیه خود نمیبیند بلکهدر چهارچوب استراتژی بازدارندگی متقابل مینگرد.
در آخر می توان گفت، که رویکرد عربستان در سال 2015 نسبت به مذاکرات ایران و آمریکا از بدبینی و مخالفت پنهان به نوعی مخالفت آشکار و سپس پذیرش محتاطانه تغییر شکل داد. در همین راستا، تغییر در دوران بن سلمان نمادی از گذار ریاض از سیاست خارجی واکنشی و ایدئولوژیک به سیاست خارجی عمل گرا، مصلحت جویانه و چند جانبهگرا است. از همین رو، به جای مقابله تمام عیار به دنبال راهکارهایی برای مدیریت رقابت از طریق ابزار های دیپلماتیک و اقتصادی است. در این چارچوب ، عربستان دریافته است که کاهش تنشهای منطقهای نه تنها به سود منافع راهبردی آن است بلکه بستری امن برای تحقق چشم انداز های ملیاش فراهم میسازد. بنا براین، گفت وگوی های ایران و آمریکا نه یک تهدید بلکه بخشی از واقعیت نظم نوین منطقهای تلقی میشود.
نویسنده: میترا ذاکریراد پژوهشگر حوزه مسائل عربستان و از اعضای کلاس روزنامهنگاری فراتاب – دوره 15.
بازنشر این مطلب با ذکر منبع «فراتاب» بلامانع است.
