فراتاب: خاورمیانه در وضعیت آنارشیک و هرج و مرج قرار دارد و برای تحلیل هر مسئلهای در این منطقه، باید کل منطقه را دید. از یکسو وضعیت بخش مهمی از منطقه بسیار بهتر از قبل است و به سمت صلح پیش میرود. کُردهای عراق دارای یک حکومت فدرال هستند و توسط جامعه بینالمللی به رسمیت شناخته شدهاند. پس از شکست داعش، کُردها در سوریه به یک نهاد نسبتا مستقل تبدیل شده و یک حکومت خودگردان محلی تحت حمایت نسبی جامعه بینالمللی تشکیل دادهاند. آنها تصمیم دارند در آینده سوریه پس از اسد به سمت ثبات بیشتر حرکت کنند. در ترکیه و اقلیم کردستاند عراق نیز روند صلح با پ.ک.ک پس از ۴۰ سال جنگ در حال پیشرفت است و مسئله کردها در ترکیه وارد مرحله جدیدی شده است. با این حال، مسئله کردها هنوز نامشخص است و نیاز به مطالعە دارد، مصاحبه پیشرو عمدتا متمرکز بر بررسی چشمانداز آتی کُردها در سوریه دارد، برای این مهم نیز به سراغ دکتر «امید عزیزیان» پژوهشگر روابط بینالملل و عضو هیات علمی دانشگاه کردستان رفتهایم، دکتر عزیزیان از پژوهشگران فعال در مطالعات خاورمیانه و مسائل کُردها به شمار میرود.
فراتاب –به عنوان نخستین سوال آینده کُردها در سوریه را چگونه میبینید؟ آیا نسبت به وضعیت فعلی خوشبین هستید یا بدبین؟
امید عزیزیان: برای بحث در مورد کُردهای سوریه، ابتدا باید محیط کلی جغرافیای خاورمیانه را تحلیل کنیم و ببینیم وضعیت خاورمیانه چگونه است و سپس در مورد یک منطقه خاص صحبت کنیم. خاورمیانه منطقهای آنارشیک است. کشورهای خاورمیانه از زمان صلح وستفالی، نظام سیاسی پایداری نداشتهاند که مشکلات آنها را حل کردە باشند. آنها فقط درگیر درگیریهای داخلی و جنگهای منطقهای بودهاند. بنابراین، جغرافیای کردستان سوریه (روژئاوا) نیز از این وضعیت مستثنی نیست و در منطقهای پیچیده و پر از مشکلات و جنگ ایجاد شده است. برایند این منطقه خلاء قدرت بودە و در حالت عادی شکل نگرفتە است. این فرآیند، یک فرآیند دموکراتیک نبوده است که در آن یک اقلیت قومی یا مذهبی در خاورمیانه بتواند با دولت مرکزی مذاکره کند و به صورت دموکراتیک به آن دست یابد، بلکه یک فرآیند آنارشیک بوده است. بیثباتی سیاسی، خلاء قدرت و جنگ داخلی سوریه منجر به ایجاد جایگاه کنونی کُردها در سوریه شدە است.
اما اینکه بدانیم در آینده چه اتفاقی خواهد افتاد، به چیزهای زیادی بستگی دارد. به نظر من، مهمترین مسئله ترکیه است. ترکیه به عنوان یک کشور قدرتمند در منطقه، همیشه یکی از کشورهایی بوده است که با خودمختاری کُردها مخالفت کرده است. ترکیه همسایه آنهاست و نفوذ قابل توجهی در بین مقامات فعلی سوریه دارد. سیاست داخلی ترکیه در روند شکلگیری و تداوم غرب بسیار مهم است. اگر ترکیه مشکلات خود را با کردها حل کند و روند صلح بین پ.ک.ک و ترکیه موفق شود، احتمالاً کُردها در سوریه به سمت ثبات بیشتر حرکت خواهند کرد. اما ترکیه نشان داده است که دولتی غیرقابل اعتماد است.
بازیگران بینالمللی مانند ایالات متحده و روسیه نیز بسیار مهم هستند. ایالات متحده تاکنون بیشترین حمایت را از کردها داشته است. کارشناسان روابط بینالملل میگویند که ایالات متحده سیاست اعلامی و اعمالی دارد. سیاست اعلامی این است که به جهان میگویند از اقلیتهای قومی-مذهبی، دموکراسی، حقوق بشر و شهروندی حمایت میکند. اما وقتی اعمال میکند، منافع خودش برایش بسیار مهم است. بنابراین، بستگی به این دارد که آیا منافع ملی ایالات متحده ایجاب میکند که به غرب به عنوان یک شریک استراتژیک نگاه کند یا به عنوان کارتی برای چانهزنی.
ایران نیز بسیار مهم است. روابط بین ایران و ترکیه برای غرب بسیار مهم است زیرا ایران نمیخواهد بخاطر منطقه کُردهای سوریه، روابط خصمانهای با ترکیه داشته باشد.
فراتاب – با این معیارهایی کە اشارە فرمودید آیا به آینده سیاسی کُردها در سوریه خوشبین هستید؟
امید عزیزیان: لازم به ذکر است این تغییراتی کە در سوریە اتفاق افتادە خیلی سخت است کە بە دوران قبل بشار اسد برگردد. چون برای سوریه و منطقه پرهزینه خواهد بود و شرایط را برای جنگ داخلی فراهم میکند. زیرا کردها قوی هستند و توانستهاند به ثبات برسند. در حالی کە مشروعیت داخلی سوریه دچار بحران شدە و نظم سیاسی هنوز برقرار نشده است. به همین دلیل بازگشت به دوران سوریه یکپارچه بسیار دشوار است.
فراتاب – برداشت شما از سیاستهای فعلی حکومت سوریە و گامهای آنها چیست؟ آیا برای تقویت قدرت آنهاست یا گفتمان خود را تغییر دادهاند؟
امید عزیزیان: احمد شرع رهبر یک گروه انقلابی بنیادگرا که از داعش جدا شد. آنها انقلابی فکر میکردند و بسیار آرمانگرا بودند. اما به نظر من، احمد شرع، شرع گذشته نیست. وقتی یک گروه انقلابی به قدرت میرسند، واقعیتها را میبینند. حکومت مانند دوره مبارزە نیست. مبارزە یک دوره گذرا است، اما وقتی به قدرت میرسند، از آرمانگرایی فاصله میگیرند و واقعبین میشوند. آنها میدانند که برای ماندن در قدرت، باید با واقعیتها سازگار شوند. در نهایت، یک گروه انقلابی نمیتواند مانند ایدههای قبلی حکومت کند. چون که نظام بینالملل انتظاراتی دارد و آنها را رصد می کند، همچنین سوریه در موقعیتی نیست که توسط انقلابیها مانند ایدههای گذشتهشان اداره شود. به نظر من احمد شرع تغییر کرده است و این تغییر، یک استراتژی برای مرحلەی گذار نیست، بلکه واقعیتهای حکومتداری است.
واقعیتهای حکومتداری با یک استراتژی موقت متفاوت است. وقتی به قدرت برسند، میدانند که اقتصاد باید احیا شود، باید در بخش زیرساختها توسعه ایجاد شود و باید در بخش سیاسی، نظم بینالملل، سیاست خارجی و غیره پیشرفت حاصل شود. همه این مشکلات در سوریه باعث شده است که احمد شرع واقعیتها را ببیند. بنابراین، من فکر میکنم احمد شرعی فعلی با احمد شرعی که انقلاب میکرد، بسیار متفاوت است. این یک استراتژی موقت نیست، بلکه یک استراتژی مداوم است. میخواهد روابطهای خود را عادی سازی کند و خود را به عنوان یک رژیم عادی در نظام بینالملل تعریف کند.
فراتاب – آیا احمد شرع تحت کنترل ترکیه است؟
امید عزیزیان: از زمان تشکیل سوریه فعلی، پس از انقلاب حزب بعث در سوریه، این کشور هرگز یک کشور مستقل نبوده و سیاست خارجی مستقلی نداشته است. به عنوان مثال، پس از انقلاب ایران، چه خوب و چه بد، سیاست خارجی مستقلی داشت، اما سوریه چنین سیاستی نداشت. احمد شرع در طول مبارزه با اسد کاملاً تحت تأثیر ترکیه بود. کارشناسان میگویند ترکیه بیش از 80 درصد سلاح و مهمات گروههای مسلح علیه اسد را تأمین میکند. شکی نیست که شرع تحت تأثیر ترکیه قرار دارد و نزدیک به اردوغان است، اما من شک دارم که تمام سیاستهای احمد شرع با ترکیه هماهنگ شده باشد. زیرا همانطور که گفتم،حکومتمداری با دوره انقلاب متفاوت است.
بازیگران دولتی زیادی در خاورمیانه وجود دارند. احمد شرع به اتحادیه عرب نزدیکتر شده است. ما میدانیم که در دهه گذشته، ائتلافی علیه اخوان المسلمین در منطقه به رهبری مصر، عربستان سعودی، امارات متحده عربی و بحرین تشکیل شده است. وقتی احمد شرع به جلسات اتحادیه عرب دعوت شد، عربستان سعودی و کشورهای عربی پیشنهاد کمک مالی بە احمد شرع دادەاند. این در حالی کە ترکیه و قطر حامیان اصلی اخوان هستند و حتی آنچه که باعث تحریم قطر شد، مسئله اخوان المسلمین بود.
بنابراین من شک دارم که کل سیاست احمد شرع با ترکیه هماهنگ شده باشد، زیرا ترکیه، عربستان سعودی و اتحادیه عرب را به عنوان رقبای جدی منطقهای میشناسد. تحرکات اخیر احمد شرع، سفرهایش به عربستان سعودی و دیدارهایش با ترامپ با ترکیه هماهنگ نشده است. با این حال، روابط ترکیه و عربستان سعودی دیگر مثل سابق نیست و درگیری آنها کمتر شده و به سمت عادیسازی پیش میروند. همانطور که اشاره کردم، بین زمانی که یک گروه به قدرت میرسد و زمانی که شورش میکند، تفاوت زیادی وجود دارد. من فکر میکنم احمد الشرع به ترکیه بسیار نزدیک است، اما همه سیاستهای او با ترکیه هماهنگ نیست.
فراتاب –در گفتوگوهای میان کُردها با دولت موقت الشرع، کُردها خواهان یک سیستم نامتمرکز و فدرالیستی شدهاند این موضوع را لطفا بیشتر مورد بررسی قرار دهید.
امید عزیزیان: متأسفانه، ما در منطقهای درباره فدرالیسم صحبت میکنیم که این روند دموکراتیک نبوده است. ما در خاورمیانه مشکلات زیادی داریم. بسیاری از مشکلاتی که در جهان غرب حل شدهاند، در اینجا بسیار خطرناک هستند. بنابراین، صحبت در مورد فدرالیسم در این منطقه بسیار حساس است.
طبیعی است که بسیاری از این کشورها از ورود فدرالیسم به سیستم خود و جهانی شدن آن بترسند، زیرا اقلیتهای قومی و مذهبی زیادی در خاورمیانه وجود دارند. این موضوع حتی دلیلی برای مخالفت آنها با استقلال کردستان بود. برای اولین بار از زمان جنگ سرد و فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، قدرتها در یک موضوع متحد شدند، مخالفت بازیگران منطقهای و فرامنطقهای با استقلال کردستان عراق. من ڕۆژئاوا را نیز در این چارچوب میبینم. اما با توجه به وضعیت فعلی و این واقعیت که سوریه به سمت یکپارچگی حرکت میکند، برای منطقه بسیار دشوار خواهد بود و مشکلات خاورمیانه پیچیدهتر خواهد شد. من قبلاً اشاره کردهام که پس از سقوط بشار اسد، حمله نظامی به غرب منجر به یک جنگ داخلی جدی خواهد شد. اگر احمد شرع بخواهد ثبات در سوریه را حفظ کند، بعید میدانم که بخواهد با حمله نظامی کُردها را سرکوب کند. روند صلح ترکیه نیز به آنها کمک خواهد کرد تا این مسئله را به عنوان یک واقعیت منطقهای حل کنند.
مسئله دیگر این است که از زمان بشار اسد، آنها سعی کردهاند بین نیروهای کُرد اختلاف ایجاد کنند، مثلاً یک نیروی اصلاحطلب ایجاد کنند که بتواند وحدت کردها را بشکند.
فراتاب –در کل چه مدل سیاسی را برای سوریه مناسب میدانید؟
امید عزیزیان: ادغام و تمرکزگرایی در سوریه دیگر جواب نخواهد داد. من معتقدم که یک سیستم بدون تمرکزگرایی اداری به این معنی است که بازیگران سیاسی کُرد و دیگر اقلیتها میتوانند با استقلال نسبی تحت نظارت دولت سوریه در مدیریت بهتر سرنوشت خود فعالیت کنند. من فکر میکنم که این میتواند مدلی (مانند دموکراسی شورایی) باشد که این ثبات فعلی در منطقه تحت کنترل کُردها را در آینده ادامه دهد. زیرا مسائلی وجود دارد که دولت سوریه از آنها دست نمیکشد، مانند مسئله نفت. حتی در دوران بشار اسد سعی میشد استقلال کسبی بە کُردها بدهند اما زیر بار نفت نرفتند. همانطور که میدانیم، سوریه کشوری توسعه نیافته است که به شدت به منابع انرژی متکی است و همیشه از این بیم داشته است که در صورت خودمختاری کُردها، مسئله انرژی و نفت در دست دولت مرکزی نباشد.
فراتاب –در این بین وضعیت و جایگاه ایران پس از سقوط بشار اسد چگونه است؟ آیا ایران میتواند جایگاه پیشین خود را در سوریه احیا کند؟
امید عزیزیان: قبل از سقوط اسد، ایران قویترین دولت در سوریه بود. ایران از نظر نظامی، سیاست خارجی و اقتصادی نفوذ زیادی داشت، اما پس از سقوط اسد، یکی از مهمترین شرکای استراتژیک خود را از دست داد. نفوذ ایران اکنون بسیار کم است. نیروهای تحت حمایت ایران تحت فشار احمد شرع هستند. ایران در زمان داعش کارت کُردها را داشت و میخواست با آنها معامله کند، اما فکر میکنم ترکیه مانع بود. ترس از بهم خوردن روابط ایران با ترکیه مانع از توافق ایران با کُردها شد. این موضوع همچنین به روابط بین ایران و ترکیه بستگی دارد. ایران هرگز نمیخواهد روابط خصمانهای با ترکیه داشته باشد بخاطر حمایت از کُردها. فکر میکنم در زمان و شرایط کنونی ایران دست بسیار بازی در ڕۆژاوا ندارد، مگر اینکه احمد شرع بخواهد روابط خود را با ایران به عنوان یک نظام سیاسی عادی در منطقه بازسازی کند، اما آنها هرگز روابطی مانند دوران اسد نخواهند داشت زیرا احمد شرح از گفتمان پانعربی سنی پیروی میکند. این درحالی است کە ایران بە نیروهای شیعە نزدیک است. این امر باعث شده است که سوریه به اتحادیه عرب و ترکیه به عنوان یک شریک و همسایه استراتژیک نگاه کند و ایران دیگر نمیتواند روی سوریه حساب کند و نفوذ عمیقی داشته باشد.
فراتاب –نقش اقلیم کردستان در آینده و سرنوشت کُردها در سوریه و روابط آنها با دمشق چگونه است؟
امید عزیزیان: اقلیم کردستان به ثبات نسبی دست یافته است زیرا در قانون اساسی عراق گنجانده شده و در سراسر جهان به عنوان یک واقعیت شناخته میشود، اما بین حزب دموکرات و ڕۆژاوا نیز رقابتها و گاه تنشهایی وجود داشته است. فکر میکنم کُردهای سوریه میتوانند از اقلیم کردستان به عنوان یک شریک هویتی کمک بگیرد زیرا امروز کردستان عراق به عنوان یک واقعیت میشناسند.
کُردها در سوریه میتوانند از اقلیم کردستان به عنوان پلی برای نزدیکتر کردن ڕۆژاوا و دمشق استفاده کنند. اما مشکل این است که اقلیم کردستان در زمان فعلی چندان قدرتمند نیست و آنها درگیریهای حزبی زیادی دارند، بنابراین نمیتوانند شریک استراتژیکی برای ڕۆژاوا باشند. اما آنها میتوانند به ثبات و دور نگه داشتن جنگ از ڕۆژاوا کمک کنند.
فراتاب –نگرش شما نسبت به کنفرانس کُردها در منطقه تحت کنترل کُردها در سوریه چیست؟
امید عزیزیان: این کنفرانس بسیار مهم بود. زیرا دمشق سعی در ایجاد اختلاف بین کُردها داشتهاند. این نشست فشار زیادی بر احمد شرع وارد کرد که نیروهای کُرد با اتحاد مذاکره میکنند. حتی این کنفرانس عامل مهمی در توقف حمله ترکیه و اختلاف بین کردها بود.
فراتاب –آیا ترکیه پس از روند صلح به ڕۆژاوا حمله نخواهد کرد؟
امید عزیزیان: کنفرانسی که در کردستان سوریه برگزار شد، تأثیر عمیقی بر نگرش خشونت آمیز ترکیه نسبت به آنها داشت. موضوع دیگری که برای ترکیه و احمد شرع مهم بود، درگیری بین کُردها بود که میتوانستند آن را تشدید کرده و به نفع خود پایان دهند، اما کنفرانس کُردها این امر را خنثی کرد.
گفتوگو از دانیار رحمانی از اعضای مدرسه روزنامهنگاری فراتاب
بازنشر این مطلب با ذکر منبع «فراتاب» بلامانع است.
