فراتاب: در عرصه پر تلاطم سیاست خاورمیانه، روابط ایران و آمریکا همواره یکی از محورهای اصلی تحولات منطقه ای و بین المللی بوده اند؛ روابطی پر از تنش، چرخشهای ناگهانی و گاه روزنههایی برای گفتوگو. در این میان، عربستان به عنوان یکی از قدرتهای سنتی منطقه، همواره از این تعاملات متاثر شده و گاه نیز کوشیده بر آنها تاثیر بگذارد. با این حال، نقش عربستان در مذاکرات ایران وآمریکا از سال 2015 تا 2025 تحولی قابل تامل را پشت سر گذاشته است. در سال 2015، هم زمان با شکلگیری توافق هستهای (برجام)، عربستان گرچه در موضعی واکنشی و نگران نسبت به پیامد های دیپلماتیک توافق قرار داشت، اما در عمل بازیگری تاثیرگذار در مسیر گفتوگوها نبود. اما با گذشت یک دهه، تحولات ژئوپلیتیکی، بازتعریف سیاست خارجی عربستان و تغییر موازنه قدرت در منطقه، شرایطی را رقم زده که در آن ریاض از یک ناظر منفعل به بازیگری فعال و بعضا تعیین کننده در معادلات بین ایران و آمریکا بدل شده است. سوال پیش آمده این است، آیا این تمایز در مذاکرات ایران و ایالات متحده تاثیرگذار خواهد بود یا خیر؟ این سوال را از کارشناس مربوطه در قالب مصاحبه از دکتر علی سعادت دکتری روابط بین الملل، مطالعات منطقه ای آسیای مرکزی و قفقاز و مدرس دانشگاه و همچنین کارشناس در حوزه اعراب میپرسیم.
فراتاب - خروج ترامپ از برجام در سال 97 آیا با حمایتهای پشت پرده عربستان انجام شد. ارزیابی شما از نقش ریاض در این تصمیم چگونه است؟
علی سعادت: معمولا در سنت فکری ایرانی در دهههای اخیر یک ویژگی قابل نقد وجود دارد و آن مرتبط کردن أمور گاه بیربط به یکدیگر در زمان شکست و عدم موفقیت سیاسی و دیپلماتیک است، به عبارت دیگر میزان وجود عناصر احساسی در تحلیل ایرانی بسیار زیاد است حال اگر برگردم به سوال شما باید تاکید کنم خروج آمریکا بیش از آنکه به محیط خارجی آمریکا بر گردد پاتکی بود به حزب دموکرات. ترامپ چه در دوره قبل و چه در این دوره سعی در ناکارآمد جلوه دادن حزب رقیب دارد. شاید برآیند خروج از برجام به نفع عربستان و انزوای سیاسی ایران باشد اما در این مورد نقش شخص ترامپ بسیار برجسته است.
فراتاب - آیا عربستان در طراحی یا پشتیبانی از سیاست فشار حداکثری آمریکا در دوره ترامپ، علیه ایران نقش مسقیمی ایفا کرد؟ اگر بله به چه شیوه ای؟
علی سعادت: واقعیت این است که عربستان به ویژه در دوره محمد بن سلمان یک متحد راهبردی برای آمریکا در تحولات منطقهای است و طبیعی است که فشار حداکثری به ایران در میان مدت به قدرت عربستان میافزاید اما در دراز مدت باعث رادیکالیزه شدن سیاستهای منطقه ایران میشود. اگر فشار حداکثری باعث فشار اقتصادی باشد به نفع عربستان است اما توسعه تسلیحاتی ایران و متحدین نیابتی آن به ویژه یمن موجب ناامن سازی اقتصادی خواهد بود.
فراتاب - نقش لابی های عربستان در واشنگتن در شکلگیری تصمیمات ترامپ در دوره اول علیه ایران چقدر پررنگ بود؟
علی سعادت: در سوال اول توضیح دادم اما در مورد معاملات پشت پرده عربستان با آمریکا مسائل مهمتری است که در این بخش یک نمونه میگویم. ظهور محمد بن سلمان واکنش منطقی عقلانی عربستان به تحولات جهان عرب به ویژه بهار عربی بود. بن سلمان توافق کرد که منابع مالی جریانهای افراطی را در سراسر جهان قطع کند و در این بین میان ریاض و واشنگتن در حذف بازیگران و نفرات موثر بر وضعیت امنیتی خاورمیانه ظاهرا نوعی توافق و هماهنگی طی سالهای اخیر برقرار بوده است.
فراتاب - آیا می توان گفت عربستان تلاش کرد از ظرفیت های رسانه ای و فضای جنگ نرم برای فشار به ایران بهره ببرد؟ نقش رسانهای همچون العربیه یا شبکههای اجتماعی سعودی در این فضا چگونه بوده است؟
علی سعادت: برخی در تبیین گرفتاریهای داخلی و خارجی ایران سعی دارند نقش پررنگی به وزن عربستان بدهند اما این اشتباه بزرگی است در حالی که به باور بنده برای آسیبشناسی وضعیت ما بیشتر نیاز است اشتباهات خود در تعیین و دنبال کردن برخی سیاستهای راهبردیمان طی سالهای اخیر را بررسی کنیم موضوعی که شاید چندان به عنصر خارجی مربوط نیست. ناکارآمدی مدیریتی، تصمیمات اشتباه، امنیتی سازی فرایندها، عمدتا به داخل برمیگردد به ویژه در سیاست خارجی که تقریبا همه عناصر دخیل در آن به باور بنده درک خیلی صحیح و دقیقی از سیاست خارجی و امنیت ملی نداشتهاند شاید اینکه میخواهیم نقش پررنگی به عربستان بدهیم از یک تفکر موسوم به ایرانشهری رادیکال و ضد عربی نشات میگیرد در حالی که عربستان در بیشینهترین شرایط فقط یک رقیب منطقهای است و نه بیشتر.
فراتاب- آیا نزدیکی رابطه ایران و عربستان بعد از بازگشایی سفارتخانهها میتواند موازنه قدرت منطقهای مورد نظر آمریکا را به چالش بکشد؟
علی سعادت: بازگشایی مجدد سفارتخانهها اگرچه یک گام مثبت است اما واقعیت این است که الگوهای پیشرفت و برنامههای توسعه میان عربستان و کشورهای عربی با ایران آنقدر متفاوت است که در عمل حتی اگر هم بخواهند نمیتوانند همکاری کنند به نظر میرسد بیشتر سعی دارند همدیگر را مهار کنند. عربستان هراسان از تهدیدهای مکرر سکوهای نفتی در تقابل ایران با اسرائیل و آمریکا دوست دارد نشان دهد بیطرف است و مستقل.
فراتاب - تا چه حد عربستان میتواند یا توانسته با استفاده از اهرمهای دیپلماتیک و اقتصادی یا امنیتی بر محتوای مذاکرات ایران و آمریکا تاثیر بگذارد؟
علی سعادت:عربستان یک استراتژی دقیق و منطقی در مقابل ایران دارد اول اینکه به جهان متحدین خود ثابت کند چندان روابطی با ایران ندارد و این رفتارها بخشی از الزامات منطقهای و همسایگی است دوم به ایران ثابت کند در تنشهای جهانی و منطقه ای ایران، بیطرف، سازنده و مثبت خواهد بود در حالی که بهترین مشتری اسرائیل و آمریکا برای توقف فعالیت هستهای ایران خواهد بود و بیشترین منافع را خواهد داشت. در مورد یمن و نابودی حوثیها هم اسرائیل و آمریکا به نفع عربستان کار میکنند.
فراتاب- عربستان چه منافعی در بهبود یا تدوام تنش رابطه میان ایران و آمریکا در سال 2025 دارد؟
علی سعادت: در مورد ایران و منطقه آنچه برای عربستان مطلوب است شرایط عاری از جنگ است تمام تلاش عربستان مهار ایران و دوری از شرایط جنگی است.
فراتاب - عربستان چرا تاکید بر نقش میانجیگری میان مذاکرات ایران و آمریکا دارد؟ بن سلمان به دنبال چه ایفای نقشی می باشد؟
علی سعادت: قبلا هم عرض کردم بن سلمان دوست دارد به ایران ثابت کند که مخالف گزینه جنگ است پس زمانی که شرایط برای وقوع جنگ آمده است بن سلمان میانجیگری میکند.
گفتوگو از میترا ذاکری راد ،پژوهشگر حوزه مسائل خاورمیانه و از اعضای مدرسه روزنامهنگاری فراتاب – دوره 15.
بازنشر این مطلب با ذکر منبع «فراتاب» بلامانع است.
