فراتاب: پس از فروپاشی دو امیرنشین اردلان (1169 – 1869م) و بابان (1649 – 1850م) توسط دو امپراتوری قاجاریه و عثمانی و نیز از زمان نخستین قیام ملی‌گرایانه کُردها در عصر مدرن در سال 1879 توسط «شیخ عبیدالله نهری» برای تشکیل دولت کُردستان، می‌توان «حکومت فدرال اقلیم کردستان» در عراق را مهمترین و بزرگ‌ترین دستاورد نهادی/سیاسی کُردها در خاورمیانه طی 150 سال اخیر قلمداد کرد.

حکومتی که بطور غیررسمی و از زمان صدور قطعنانه 688 شورای امنیت و اعلام مناطق پرواز ممنوع بر فراز عراق در سال 1991 آغاز بکار کرد اما بطور رسمی و گنجانده شده در قانون اساسی عراق جدید در سال 2005 با همین نام وارد ادبیات سیاسی عراق، خاورمیانه و روابط بین‌الملل شده است. البته چند دهه پیش‌تر در 11 مارس 1970 کُردها تحت رهبری ملامصطفی بارزانی با صدام حسین در خصوص ایجاد منطقه خودمختار توافق کرده بودند توافقی که نهایتا با خیانت دولت بعث و عدم عمل به وعده‌ها و سپس حمله نظامی به کُردها عملا اجرایی نشده بود!

اینک از نظر رسمی 21 سال و بطور غیررسمی 35 سال از تاسیس منطقه اقلیم کردستان عراق سپری می‌شود منطقه‌ای که به دلیل ناتوانی احزاب سیاسی مستقر در آنجا دو سال پس از برگزاری انتخابات نتوانسته‌اند دولت و مجلس با حضور اکثریت را تشکیل دهند.

بن‌بست سیاسی در اقلیم کردستان

از زمان بیماری مام جلال (سکته مغزی در 2012) و سپس درگذشت او (2017) دوران طلایی اتحاد استراتژیک دو حزب اصلی در اقلیم کردستان به پایان رسیده و طرفین برای دستیابی به توافق در مسائل مختلف عمدتا ناموفق بوده و یا رسیدن به توافق تبدیل به پروسه‌ای طولانی و پرپیچ و خم و گاه موقت شده است به مانند مساله دفاع از کرکوک در 16 اکتبر 2017، یا نحوه حضور و دستیابی به مناصب در بغداد و یا دو سال اخیر در مورد دولت و پارلمان کردستان، اختلافات‌شان آن‌قدر زیاد می‌شود که هیچ راهکاری برای آن نتوانسته‌ان بیابند!

تاخیر در گشایش پارلمان و متعاقب آن تاخیر در تشکیل دولت تازه در اقلیم کردستان عراق (دو سال پس از برگزاری انتخابات) همزمان با وقوع تغییر و تحولات سریع و گسترده در خاورمیانه، خطری بسیار جدی برای تداوم حیات مهمترین دستاورد سیاسی/نهادی رسمی کُردها در خاورمیانه طی یک‌صد سال اخیر ایجاد کرده است.

بخصوص اینکه از یک‌سو شاهد تاثیر مستقیم جنگ آمریکا/اسرائیل با ایران در افزایش حملات بی‌ثبات‌کننده و ناامنی در اقلیم کردستان هستیم و از سوی دیگر خروج آمریکا از عراق و اقلیم کردستان و باز نگهداشتن دست «تام باراک» (سفیر آمریکا در ترکیه و فرستاده ویژه دونالد ترامپ در امور سوریه و عراق) مخاطرات را برای کُردها دو چندان کرده است. خاصه اینکه کارنامه تام باراک در همراهی با آنکارا و دمشق در پایان دادن به حکومت 15 ساله کُردها در سوریه بنام «روژئاوا» (سوریه‌ی دموکراتیک) و اظهار نظرات علنی او در مخالفت با سیستم‌های نیمه‌متمرکز و فدرالی و کنفدرالی و حمایت تمام قد از سیستم‌های متمرکز نگرانی‌ها را برای کُردها دو چندان کرده است.

گشایش بن‌بست‌ساز!

در این شرایط اما گشایش نسبتا یک‌جانبه پارلمان با محوریت حزب دموکرات کردستان و حضور برخی از احزاب و نمایندگان مستقل و نیز تعدادی از نمایندگان جدا شده از احزاب طیف مقابل، باعث ایجاد اکثریتی حداقلی جهت تشکیل نخستین جلسه پارلمان شد.

اما این گشایش پارلمان، نه فقط بن‌بست سیاسی در اقلیم کردستان را مورد گشایش قرار نداد بلکه زمینه‌ساز تعمیق و گسترش بیش از پیش بحران نیز شد. واکنش سرسختانه «بافل طالبانی» ،دبیر کل حزب اتحادیه میهنی کردستان، و برخی از احزاب هم‌پیمانش و تهدید او به برقراری مجدد سیستم دو اداره‌ای (به معنای زدن میخ بر تابوب حکومت اقلیم کردستان) مخاطرات و بن‌بست سیاسی در این منطقه را دو چندان کرده است.

در این شرایط معمولا مطابق رویه‌ها و تجارب پیشین، انتظار می‌رود دیگر بازیگران اعم از آمریکا، قدرت‌های اروپایی، ترکیه، ایران و ... بر اساس نوع نگاه و منافع متفاوت و گاه متضاد و متعارض خود با رقبا با حضور، نفوذ و فشار خود طرفین را طبق فرمول‌های متفاوتی به یکدیگر نزدیک و یا در عمل دورتر کنند.

قدم‌های اولیه‌ای در چارچوب دیدار هیاتی از ایران با نیچیروان بارزانی ،رهبر اقلیم کردستان، و نیز گفت‌وگویی میان فرستاده ویژه آمریکا با رهبر اتحادیه میهنی کردستان نیز اتفاق افتاد اما هیچیک از این اقدامات در فضای رسمی و عملی تبدیل به فشار و اقدام توام با اراده جدی (تا این لحظه) برای حل بحران ایجاد شده و جدید این منطقه محسوب نمی‌شود.

ورود مستقیم بارزانی با هدف گشایش گره‌های موجود

در چنین فضایی انتشار نامه و پیام «مسعود بارزانی» ،رهبر حزب دموکرات کردستان، به نظر حرکتی در راستای ایفای رسالتی تاریخی و نقشی فراحزبی از سوی قدیمی‌ترین و پرنفوذترین رهبر سیاسی اقلیم کردستان با هدف تلاش برای گشودن گره کُردی در بیت کُردی و بدست خود کُردها باشد.

او در این نامه نه از منظر دبیرکل حزب متبوعش بلکه از منظر شخصیت و رهبری فراحزبی و پدری معنوی و نگران، همه طرف‌های مختلف و درگیر بحران سیاسی اخیر اقلیم کردستان را مورد خطاب و دعوت قرار داده است.

از نکات حائز اهمیت این نامه، ادبیات همگرایانه و دغدغه‌مندانه غیرحزبی اوست؛ همچنین بارزانی بجای اینکه از منظر دبیرکل حزب دارای اکثریت پارلمانی و از نگاهی بالا به پایین موضع بگیرد در جایگاهی معنوی و فراحزبی همه طرف‌ها از جمله حزب متبوع خود را فراخوانده است تا با گفت‌وگو و همکاری یک دولت کارآمد و وحدت ملی ایجاد کنند و در همین راستا نوشته است:

«با توجه به تحولات و شرایط سیاسی کنونی، همه طرف‌ها باید این موضوع را مدنظر داشته باشند که منافع مردم کردستان از هر منفعت یا هدف دیگری بزرگ‌تر و والاتر است.»

همچنین او بجای مخاطب قرار دادن دبیرکل حزب اتحادیه میهنی، خطابش را به همه اعضای این حزب قرار داده است تا عملا باب گفت‌وگو را نه از منظر روسا و دبیرکل‌های دو حزب بلکه از منظر و جایگاهی فراحزبی و دغدغه‌مندانه باز کند: «از برادران‌مان در اتحادیه میهنی کردستان دعوت می‌کنم تا برای حل مشکلات و پایان دادن به بحران سیاسی در اقلیم کردستان، با حزب دموکرات کردستان پای میز گفت‌وگو بنشینند.» این بدان معناست که در گفت‌وگوهای محتملا پیش‌رو و بخصوص در مباحث تکنیکی و چگونگی تقسیم سهم و پست‌های احزاب او روبروی دبیرکل حزب اتحادیه میهنی نخواهد نشست و این مهم را بر عهده کسانی همچون نچیروان و مسرور بارزانی و اعضای دفتر سیاسی حزب دموکرات قرار می‌دهد و خود او در پشت پرده برای حل اختلافات میان طرفین اقدام می‌کند.

ماموریت تاریخی!

بایست فراموش نکرد که مسعود بارزانی متولد 1946 در مهاباد ایران، درست در زمان استقرار جمهوری کردستان (مهاباد) به رهبری قاضی محمد با همراهی پدرش ملامصطفی بارزانی است؛ او عملا طی 65 سال اخیر ،از 1961 و شروع نخستین جنگ گسترده دولت مرکزی عراق علیه کُردها، به عنوان یک پیشمرگ و سپس از 1979 به عنوان یک رهبر سیاسی در کنار مام جلال طالبانی (1933-2017) در همه تحولات و اتفاقات پرفراز و نشیب کُردها حضور داشته است.

در این بین رهبری‌اش بر اقلیم کردستان در خلال سال‌های 2005 تا 2017، سپس نقشش به عنوان معمار و حامی اصلی برگزاری رفراندوم استقلال اقلیم کردستان (2017) و نیز درگذشت مام جلال در همین سال، عملا بارزانی را تبدیل به قدیمی‎ترین و در عین حال پرنفوذترین رهبر سیاسی کُرد در دو دهه اخیر دست‌کم در اقلیم کردستان کرده است. کسی که حامیان و طرفدارانش او را «سەرۆک بارزانی» (رهبر بارزانی)، رقبا و منتقدین داخلی و منطقه‌ایش از او با واژه محترمانه «کاک مسعود» (جناب آقای مسعود)، اعراب «سید البارزانی» و رهبران و دیپلمات‌های قدرت‌های فرامنطقه‌ای همچنان با عنوان «پرزیدنت بارزانی» از او نام می‎‌برند و همه اینها اذعان به وزن بالا و نقش موثر او نه فقط در میان افکار عمومی کُردها بلکه در تحولات و برخی از مسائل منطقه‌ای و بین کشورهای عربی، ترکیه، ایران و ایالات متحده آمریکاست.

به نظر «کاک مسعود» که اینک 80مین پاییز عمر خود را سپری می‌کند و همواره بزرگ‌ترین آرزوی زندگی سیاسی‌اش را دیدن کشور مستقل کردستان اعلام کرده و در این مسیر به همراه دیگر رهبران کُرد در عراق تلاش بسیار اما ناکامی داشته، است اینک بسیار نگران از سرنوشت و تداوم حیات حکومت فدرال اقلیم کردستان در عراق است.

طبیعتا او به خوبی روندهای بین‌المللی و از جمله کاهش اهمیت خاورمیانه و به تبع آن کاهش بیش از پیش مساله کُرد (که همواره یک موضوع حاشیه‌ای برای قدرت‌های بین‌المللی بوده) را می‌داند؛ پشت کردن آمریکا به کُردهای روژائا و نقش مخرب سفیر آمریکا، اسرائیلی‌ها و ترکیه‌ای‌ها علیه منطقه نیمه خودمختار «خودمدیریتی دموکراتیک روژئاوا» را در همین سال پیش به یاد دارد.

تجربه سیاسی زیسته در نظم منطقه‌ای در خاورمیانه که همواره مخالف قدرت گیری کُردها و احتمال تغییر مرزها بوده را بارها دیده است، نگاه بغداد نسبت به کُردها را از زمان حکومت پادشاهی و سپس جمهوری‌ها و تا امروز یک دولت دموکراتیک با اکثریت شیعه را می‌داند که آنها هرگاه قوی‌تر، پردرآمدتر و با روابط بهتر با جهان خارج از مرزهایشان شده‌اند یا به کُردها حمله کرده و یا دست‌کم باعث تضعیف بیشتر دستاوردهای کُردها شده‌اند. روندی که طی سال‌های اخیر پس از رفراندوم 2017 به خوبی دیده می‌شود: نه از اجرای ماده 140 و الحاق کرکوک و دیگر مناطق مورد مناقشه به کردستان خبری است برعکس در حال تغییر بافت جمعیتی آنها به نفع اعراب و به ضرر کُردها هستند، نه از توافقات نفتی پیشین حمایت می‌کنند و نه ...

لذا در چنین شرایطی تلاش برای نجات و بقای حکومت اقلیم کردستان و جلوگیری از تضعیف بیش از پیش آن را باید مهمترین ماموریت و رسالت تاریخی مسعود بارزانی در نهمین دهه از عمرش قلمداد کرد، ماموریتی که شاید در ظاهر انجامش چندان دشوار نیست اما در عمل با توجه به تعدد فاکتورها و بازیگران داخلی، منطقه‌ای و بین‌المللی و تعمیق بحران در خاورمیانه رساندن به سرانجامش چندان آسان نخواهد بود و حال باید دید آیا او موفق می‌شود با ایفای چنین نقش فراحزبی و رهبری معنوی، کشتی طوفان زده اقلیم کردستان را به ساحلی نسبتا آرام برساند یا خیر؟

نویسنده: اردشیر پشنگ

دکترای روابط بین‌الملل، پژوهشگر مسائل خاورمیانه و نویسنده کتاب «کُردها در میانه جنگ ایران و عراق»

بازنشر این مطلب با ذکر منبع «فراتاب» بلامانع است.