فراتاب: نگهداری تخصصی از سالمندان و آنچه که «خانه سالمندان» مینامیمش از چه زمانی و توسط چه کسانی در ایران آغاز شد؟ این گزارش به بررسی تاریخ 108 ساله خانههای سالمندان در ایران اختصاص پیدا کرده است.
آغاز در زمستان ۱۲۹۶
در سرمای زمستان ۱۲۹۶ شمسی و در سایه انقلاب بلشویکی، گروهی از مهاجران روس در حوالی کلیسای نیکلای مقدس تهران، پناهگاهی برای سالخوردگان هموطن خود ساختند؛ پناهگاهی که هرچند کوچک و محدود بود، اما سنگبنای نخستین تجربه نگهداری سازمانیافته از سالمندان در ایران شد.
نقطه عطف ۱۳۴۵
خانه سالمندان در ایران، طی بیش از یک قرن، مسیر پرفرازونشیبی را طی کرده است. نخستین گامهای رسمی در این راه، دههها بعد و به همت فردی نیکنام برداشته شد. در سال ۱۳۴۵ شمسی، آرسن میناسیان، داروساز و خیر ارمنیتبار که به «مسیح گیلان» شهرت داشت، نخستین آسایشگاه شبانهروزی سالمندان و معلولان را در محله سلیمانداراب رشت تأسیس کرد؛ مرکزی پیشرو که نقطه عطفی در تحول خدمات توانبخشی و مراقبتی سالمندان در کشور بهشمار میرفت.
تولد بهزیستی ۱۳۵۹
با وقوع انقلاب اسلامی و دگرگونی ساختارهای اجتماعی، در سال ۱۳۵۹ سازمان بهزیستی کشور تأسیس شد؛ نهادی که بهطور رسمی مسئولیت ساماندهی و نظارت بر مراکز نگهداری سالمندان را برعهده گرفت. این تمرکز نهادی، دولت را به بازیگری کلیدی در این عرصه بدل کرد.
تدوین آییننامه ۱۳۶۴
در ادامه این روند، سازمان بهزیستی در سال ۱۳۶۴ برای نخستینبار آییننامههای جامع مراکز سالمندان را تدوین کرد؛ دستورالعملهایی که چارچوبهای حرفهای و قانونی مشخصی را برای ارائه خدمات تعریف کردند و گامی مهم برای استانداردسازی این حوزه محسوب میشدند.
رشد خیریهها ۱۳۷۰
دهه ۱۳۷۰ شمسی، دوران گسترش مراکز مراقبتی با مشارکت مؤسسات خیریه بود. در سال ۱۳۷۲، تأسیس مراکزی با رویکرد تخصصی در کلانشهرها کلید خورد؛ مراکزی که تمرکز اصلی آنها بر ارائه خدمات پزشکی، توانبخشی و مراقبتهای جسمی به سالمندان بود.
مراقبت خانگی ۱۳۸۴
در سال ۱۳۸۴، سازمان بهزیستی با اجرای طرح مراقبت در منزل، گامی مهم در راستای حفظ استقلال سالمندان و کاهش بستریهای غیرضروری برداشت؛ سیاستی که در نظام خدمات اجتماعی سالمندان، نقطهعطفی جدید تلقی میشود.
مراکز روزانه ۱۳۹۰
سپس، در سال ۱۳۹۰، مراکز روزانه سالمندان وارد میدان شدند؛ مراکزی که با ارائه خدمات روانی، توانبخشی، مشاوره و تقویت مشارکت اجتماعی، هدفشان مقابله با انزوای اجتماعی و ارتقای کیفیت زندگی سالمندان بود.
وضعیت کنونی ۱۴۰۳
اکنون در سال ۱۴۰۳، بیش از ۲۷۰ مرکز شبانهروزی نگهداری سالمندان زیر نظر سازمان بهزیستی در کشور فعالاند. با وجود رشد چشمگیر کمی این مراکز، هنوز چالشهایی همچون کمبود نیروی متخصص، نبود زیرساختهای روانی-اجتماعی و نارسایی در ارائه خدمات جامع وجود دارد؛ چالشهایی که توجه به آنها برای پاسخگویی به نیازهای فزاینده جمعیت سالمند کشور، ضروری است.
نیاز به بازنگری
این مسیر تاریخی نشان میدهد که نگاه ایران به سالمندی، از مراقبتهای محدود و پراکنده، به سوی نظامی سازمانیافته و چندلایه حرکت کرده است. اما تداوم این پیشرفت، نیازمند بازنگری در سیاستها، سرمایهگذاری در آموزش نیروی انسانی و تقویت زیرساختهای حمایتی و اجتماعی است.
نویسنده بیان (شیلان) رجبی، دانشجوی مددکاری اجتماعی و از اعضای کلاس روزنامهنگاری فراتاب – دوره 16.
بازنشر این مطلب با ذکر منبع «فراتاب» بلامانع است.
